नेपालमा अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामी,
घरमै आराम गरिरहेका बिरामी, शरीर कमजोर महसुस
गरिरहेका व्यक्ति, वा कसैलाई भेट्न जाँदा कोसेलीका रूपमा जुस
लैजाने चलन निकै सामान्य छ। धेरैका लागि जुस बिरामीलाई शक्ति दिन्छ, छिटो निको हुन सहयोग गर्छ, र फलफूलको सजिलो विकल्प
हो भन्ने धारणा छ।
यो धारणा हाम्रो मानसपटलमा यति गहिरो रूपमा
बसेको छ कि कहिलेकाहीँ चिकित्सकहरूले समेत बिरामीलाई जुस पिउन सुझाव दिएको
सुनिन्छ। परिचारिकाहरू र स्वास्थ्यकर्मीहरू पनि आफू बिरामी हुँदा वा शरीर कमजोर
हुँदा जुस नै खोज्ने गरेको देखिन्छ। यसले जुसलाई केवल पेय पदार्थ मात्र होइन,
बिरामीलाई दिने पौष्टिक आहारजस्तो चलनचल्तीको मान्यता बनाइदिएको छ।
तर सबै चलनचल्तीका खाद्य पदार्थ स्वास्थ्यका
लागि उपयोगी नै हुन्छन् भन्ने हुँदैन। यदि तपाईंले यसबारे स्पष्ट जानकारी नभई
जुसको प्रयोग गर्दै आउनुभएको छ भने यो लेख तपाईंका लागि हो। तर जुसले स्वास्थ्यमा
कस्तो असर गर्छ भन्ने कुरा राम्ररी बुझेर मात्र जुस पिउनुहुन्छ भने यो लेख पढ्नु
तपाईंका लागि केवल समय खर्चिनु मात्र हुन सक्छ।
एक गिलास सुन्तलाको जुस र एउटा सिंगो
सुन्तला एउटै खाद्य पदार्थ होइनन्। शरीर-विज्ञानले यी दुईबीच स्पष्ट फरक रहेको
देखाएको छ, र यस विषयमा गम्भीर वैज्ञानिक विवाद
छैन। जुस बनाउँदा फलको प्राकृतिक संरचना बदलिन्छ; यसमा भएको
फाइबर र फलको गुदीको ठूलो हिस्सा हट्छ। तर यही फरकले स्वास्थ्यमा कस्तो असर गर्छ
भन्ने प्रश्न नीति, चिकित्सा अभ्यास र जनस्वास्थ्य क्षेत्रका
लागि महत्वपूर्ण विषय हो।
भारतको खाद्य नियामक निकाय Food
Safety and Standards Authority of India ले पनि
बजारमा “जुस” भनेर बेचिने धेरै उत्पादनहरू आफूले दाबी गरेजस्तो इमानदार रूपमा फलको
जुस नै नहुन सक्ने समस्या औंल्याएको छ (Food Safety and
Standards Authority of India [FSSAI], 2024; FoodNavigator-Asia, 2024)।
यस लेखले जुससँग सम्बन्धित एउटै जस्तो
देखिने तर वास्तवमा फरक तीन प्रश्नलाई छुट्याएर हेर्छ: जुस बनाउँदा फलको भौतिक
संरचनामा के परिवर्तन हुन्छ, जुस सेवन र दीर्घकालीन
रोग जोखिमबारे वैज्ञानिक प्रमाणले वास्तवमा के देखाउँछ, र
दक्षिण एसियाली बजारहरूमा बेचिने जुस उत्पादनहरूमा खास समस्या के हो।
जुस बनाउँदा फलमा के परिवर्तन हुन्छ?
परम्परागत जुस बनाउने प्रक्रियामा फलबाट रस
निकालिन्छ र बाँकी गुदी फ्याँकिन्छ। यही गुदीमा फलको धेरै फाइबर हुन्छ। विशेष गरी
अघुलनशील फाइबर, अर्थात् पानीमा सजिलै नघुल्ने र पाचन
प्रक्रियालाई ढिलो तथा स्थिर बनाउन सहयोग गर्ने फाइबर, जुस
बनाउँदा ठूलो मात्रामा हट्न सक्छ। यससँगै फलको कोष-पर्खालमा बाँधिएका केही
पोलिफेनोल, प्रोटिन र बोसो पनि कम हुन सक्छन्। पोलिफेनोल
भन्नाले फलफूल र वनस्पतिमा पाइने प्राकृतिक रासायनिक पदार्थलाई जनाउँछ, जसले शरीरमा अक्सिडेटिभ तनाव, अर्थात् कोषहरूमा हुने
रासायनिक क्षतिसँग लड्न सहयोग गर्न सक्छ।
फाइबर हट्दा पेट खाली हुने गति छिटो हुन
सक्छ। त्यसपछि सानो आन्द्रामा ग्लुकोज, अर्थात्
चिनी, छिटो अवशोषित हुन्छ। यसको नतिजा खानापछि रगतमा चिनी
छिटो र धेरै बढ्ने रूपमा देखिन सक्छ। यही अवस्थालाई ग्लाइसेमिक प्रतिक्रिया भनिन्छ,
अर्थात् कुनै खाना खाएपछि रगतमा चिनी कति छिटो र कति धेरै बढ्छ
भन्ने शरीरको प्रतिक्रिया (Crummett & Grosso,
2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ:
सबै प्रकारको प्रशोधित फल एउटै हुँदैन। गुदी फ्याँक्ने जुसर र गुदी कायम राख्ने
ब्लेन्डरले शरीरमा एउटै प्रभाव पार्दैनन्। जुसरले फलको रस छुट्याउँछ र फाइबर भएको
गुदी फ्याँक्छ। तर ब्लेन्डरले फललाई पिसेर गुदी, छाला
र कहिलेकाहीँ बीउसमेत राख्न सक्छ। त्यसैले “फल प्रशोधन भयो” भन्ने आधारमा मात्र
निष्कर्ष निकाल्नु सही हुँदैन। मुख्य प्रश्न हो: फाइबर हटाइयो कि राखियो?
एउटा नियन्त्रित परीक्षणमा सिंगो स्याउ र
ब्ल्याकबेरी खाँदा र त्यही फललाई पानीसँग ब्लेन्ड गरेर खाँदा रगतमा चिनीको
प्रतिक्रिया तुलना गरिएको थियो। त्यस अध्ययनमा ब्लेन्ड गरिएको फलले सिंगो फलको
तुलनामा कम ग्लुकोजको उच्चतम स्तर, अर्थात्
रगतमा चिनी पुग्ने सबैभन्दा माथिल्लो बिन्दु, देखायो।
त्यसैगरी, खानापछि निश्चित समयसम्म रगतमा चिनी कति जम्मा
बढ्यो भन्ने कुल मापन पनि कम देखियो (Crummett & Grosso,
2022)।
तर उक्त अध्ययनका लेखकहरूले एउटा महत्वपूर्ण
चेतावनी पनि दिएका छन्। पानीमा आधारित ब्लेन्ड गरिएको फलको नतिजालाई बजारमा पाइने
सबै स्मूदीमा लागू गर्न मिल्दैन। किनकि बजारका धेरै स्मूदी स्याउको जुस,
शर्बत वा आइसक्रिमको आधारमा बनाइएका हुन्छन्। यस्ता आधारहरूले फाइबर
फिर्ता ल्याउँदैनन्, बरु थप चिनी दिन सक्छन् (Crummett
& Grosso, 2022)।
यसैले जुस र फलबीचको फरकलाई “जुस खराब,
फल राम्रो” भनेर मात्रै बुझ्नु पर्याप्त छैन। अझ सही कुरा यस्तो हो:
फाइबर हटाइएको जुस र फाइबर कायम राखिएको फल वा ब्लेन्ड गरिएको फल शरीरमा फरक
तरिकाले काम गर्न सक्छन्। परम्परागत जुसमा फाइबर कम हुन्छ, त्यसैले
रगतमा चिनी छिटो बढ्न सक्छ। तर गुदी कायम राखिएको तयारीमा त्यही असर नहुन पनि सक्छ
(Crummett
& Grosso, 2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
ब्लेन्ड गरिएको फलले कहिलेकाहीँ फरक नतिजा
किन देखायो?
केही अध्ययनहरूले पोषकतत्व-निकर्षण ब्लेन्डर
प्रयोग गरेका छन्। यसलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा, यस्तो
ब्लेन्डरले फलको रस मात्र निकाल्दैन; गुदी, छाला र कहिलेकाहीँ बीउसमेत मसिनो रूपमा पिसेर खाने तयारी बनाउँछ।
यस्ता ब्लेन्डर प्रयोग भएका केही
अध्ययनहरूले सामान्य अनुमानभन्दा फरक नतिजा देखाएका छन्। एउटा अध्ययनमा मिश्रित
फललाई पोषकतत्व-निकर्षित रूपमा तयार गर्दा त्यसको ग्लाइसेमिक सूचकाङ्क 32.7
थियो, जबकि त्यही फल सिंगै खाँदा ग्लाइसेमिक
सूचकाङ्क 66.2 देखियो। ग्लाइसेमिक सूचकाङ्क भन्नाले कुनै
खानाले रगतमा चिनी कति छिटो बढाउँछ भन्ने मापन हो। अध्ययनका लेखकहरूले यो नतिजालाई
उल्लेखनीय मानेका थिए, तर यसको पूरा कारण स्पष्ट रूपमा
बुझिएको छैन (Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
सम्भावित व्याख्या के हुन सक्छ भने ब्लेन्ड
गर्दा बीउ, छाला र कोष-पर्खाल पिसिन्छन्। त्यस
क्रममा बाँधिएका फाइबर, पोलिफेनोल, बोसो
र प्रोटिन बाहिर आउन सक्छन्। यी पदार्थहरूले पेट खाली हुने गति ढिलो बनाउन सक्छन्,
जसले रगतमा चिनीको वृद्धि कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ (Nature
/ Nutrition & Diabetes, 2017)।
मोटोपन भएका वयस्कहरूमा गरिएको अर्को
अध्ययनले पनि यस्तै नतिजा देखाएको थियो। त्यस अध्ययनमा पोषकतत्व-निकर्षित
रास्पबेरी र आँपको तयारीले त्यही फल सिंगै खाँदाभन्दा कम ग्लाइसेमिक सूचकाङ्क
देखाए। एउटा संयोजनमा ग्लाइसेमिक सूचकाङ्क 25.43 विरुद्ध
44.85 थियो, र अर्कोमा 26.30 विरुद्ध 42.56 थियो। आँपजस्तो तुलनात्मक रूपमा रगतमा
चिनी बढाउन सक्ने फलमा पनि पोषकतत्व-निकर्षणले सिंगो फलभन्दा खराब प्रतिक्रिया
देखाएन (“Nutrient Extraction
Lowers Postprandial Glucose Response,” 2020)।
यसबाट बुझिने मुख्य कुरा के हो भने
स्वास्थ्य सन्देश सटीक हुनुपर्छ। परम्परागत जुस, जसमा
गुदी र फाइबर हटाइन्छ, सिंगो फलभन्दा फरक हुन्छ। तर गुदी,
छाला र फाइबर राखेर बनाइएको ब्लेन्ड गरिएको फललाई परम्परागत जुससँग
एउटै कोटीमा राख्नु वैज्ञानिक रूपमा सही नहुन सक्छ।
जुस र मधुमेहको जोखिम: प्रमाण कति स्पष्ट छ?
जुसले टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढाउँछ भन्ने
कुरा धेरै जनस्वास्थ्य सन्देशहरूमा सुनिन्छ। टाइप २ मधुमेह भन्नाले शरीरले
इन्सुलिनलाई राम्रोसँग प्रयोग गर्न नसक्ने वा पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न
नसक्ने अवस्था हो, जसले रगतमा चिनी लामो
समयसम्म बढी राख्न सक्छ।
तर जुस र मधुमेहको सम्बन्धबारे वैज्ञानिक
प्रमाण सोचेभन्दा बढी जटिल छ। सन् 2015 मा
प्रकाशित एक चर्चित मेटा-विश्लेषणले 100% फलको जुसको
प्रत्येक थप दैनिक मात्रा सँग टाइप २ मधुमेहको जोखिम 7% बढेको
देखाएको थियो। मेटा-विश्लेषण भन्नाले धेरै अध्ययनका नतिजा एकसाथ मिलाएर गरिने
विश्लेषण हो। उक्त निष्कर्षले लामो समयसम्म जनस्वास्थ्य सन्देशमा प्रभाव पारेको छ (Imamura
et al., 2015, as cited in “Whole Fruits Versus 100% Fruit Juice,” 2025)।
तर सन् 2025 मा
प्रकाशित नयाँ र ठूलो अद्यावधिक मेटा-विश्लेषणले फरक निष्कर्ष दियो। त्यसमा सन् 2024
को अगस्तसम्म प्रकाशित 14 वटा अग्रदर्शी
समूह-अध्ययन समावेश गरिएको थियो। अग्रदर्शी समूह-अध्ययन भन्नाले मानिसहरूको
समूहलाई समयसँगै पछ्याएर उनीहरूमा रोग विकास हुन्छ कि हुँदैन भनेर हेर्ने
अध्ययनलाई जनाउँछ। उक्त अध्ययनले समग्र फल-जुस सेवन र टाइप २ मधुमेहको जोखिमबीच
तथ्याङ्कीय रूपमा अर्थपूर्ण सम्बन्ध भेटेन। तथ्याङ्कीय रूपमा अर्थपूर्ण सम्बन्ध
भन्नाले नतिजा संयोगले मात्रै आएको सम्भावना कम हुने गरी देखिएको सम्बन्ध हो। त्यस
मेटा-विश्लेषणमा सापेक्ष जोखिम 1.06 थियो र 95% विश्वास अन्तराल 0.98 देखि 1.15 सम्म फैलिएको थियो। यसले सम्बन्ध निश्चित छ भन्न मिल्ने बलियो आधार
नदेखाएको संकेत गर्छ (“Consumption of Fruit Juice and Risk
of Type 2 Diabetes Mellitus,” 2025)।
अर्को व्यवस्थित समीक्षा र
मात्रा–प्रतिक्रिया मेटा-विश्लेषणले पनि आहारमा पाइने चिनीका स्रोतहरू र नयाँ
देखिने टाइप २ मधुमेहको जोखिमबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरेको थियो। व्यवस्थित समीक्षा
भन्नाले पूर्वनिर्धारित विधिअनुसार उपलब्ध अध्ययनहरू खोजेर,
छानेर र मूल्यांकन गरेर गरिने समीक्षा हो। मात्रा–प्रतिक्रिया
सम्बन्ध भन्नाले कुनै पदार्थको मात्रा बढ्दा रोग वा असर पनि बढ्छ कि बढ्दैन भनेर
हेर्ने सम्बन्ध हो। त्यस अध्ययनले आहारजन्य चिनी र मधुमेहबीचको मात्रा–प्रतिक्रिया
सम्बन्ध अझै अनिश्चित रहेको बताएको थियो (Advances in
Nutrition, 2025)।
यसको अर्थ जुस शरीरमा निष्क्रिय हुन्छ भन्ने
होइन। फाइबर हटाउँदा रगतमा चिनी छिटो बढ्न सक्छ भन्ने यान्त्रिक प्रमाण बलियो छ (Crummett
& Grosso, 2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
तर नियमित जुस पिउँदा जनसंख्या-स्तरमा टाइप २ मधुमेह निश्चित रूपमा बढ्छ भन्ने
दाबी भने अहिलेको नयाँ प्रमाणअनुसार सावधानीपूर्वक मात्र गर्नुपर्छ (“Consumption
of Fruit Juice and Risk of Type 2 Diabetes Mellitus,” 2025; Advances in
Nutrition, 2025)।
यसैले चिकित्सक,
स्वास्थ्यकर्मी र नीति निर्माता सबैले दुई कुरा छुट्याउनुपर्छ।
पहिलो, जुस बनाउँदा फाइबर हट्छ र त्यसले खानापछिको रगतमा
चिनीको प्रतिक्रिया बढाउन सक्छ। यो कुरा राम्रोसँग स्थापित छ। दोस्रो, यसले दीर्घकालीन रूपमा जनसंख्या-स्तरमा मधुमेहको जोखिम कति बढाउँछ भन्ने
प्रश्न अझै पूर्ण रूपमा निश्चित छैन (Crummett & Grosso,
2022; Advances in Nutrition, 2025)।
चिनी मिसाइएका पेय पदार्थ अलग विषय हुन्
फलको जुसबारे प्रमाण केही जटिल भए पनि चिनी
मिसाइएका पेय पदार्थहरू अलग श्रेणीमा पर्छन्। यसमा सोडा,
प्याकेटका गुलिया पेय, ऊर्जा पेय र धेरै
मात्रामा थप चिनी भएको पेय पदार्थ पर्छन्।
सन् 2023 मा
प्रकाशित एक मेटा-विश्लेषणले चिनी मिसाइएका पेय पदार्थ, कृत्रिम
गुलियो पदार्थ प्रयोग गरिएका पेय पदार्थ र फल-जुसलाई टाइप २ मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग,
र मृत्यु जोखिमसँग तुलना गरेको थियो। त्यस विश्लेषणमा चिनी मिसाइएका
पेय पदार्थले हृदय–चयापचयसम्बन्धी रोगसँग लगातार सकारात्मक सम्बन्ध देखाएका थिए।
हृदय–चयापचयसम्बन्धी रोग भन्नाले मुटु, रक्तनली, र शरीरको चिनी तथा बोसो व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित रोगहरूको समूहलाई जनाउँछ (Li
et al., 2023)।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्क र बालबालिका
दुवैका लागि मुक्त चिनीको सेवनलाई दैनिक कुल ऊर्जाको 10%
भन्दा कम, र सम्भव भए 5% भन्दा कम राख्न सिफारिस गरेको छ। मुक्त चिनी भन्नाले खानामा थपिएको चिनी
मात्र होइन, फलको कोषीय संरचना भंग भएपछि मुक्त भएको चिनीलाई
पनि जनाउँछ। विश्व स्वास्थ्य संगठनको ढाँचाअनुसार फलको जुसभित्रको चिनी मुक्त
चिनीमा गनिन्छ, तर सिंगो फलभित्र बाँधिएको चिनीलाई त्यही
तरिकाले गनिँदैन (World Health Organization [WHO], 2015)।
यही कुरा सिंगो फल र जुसबीचको सबैभन्दा
महत्वपूर्ण र कम विवादित फरक हो। सिंगो फलमा चिनी फाइबर,
गुदी र कोष संरचनासँग बाँधिएको हुन्छ। जुस बनाउँदा त्यो संरचना भंग
हुन्छ र चिनी छिटो उपलब्ध हुन्छ। त्यसैले 100% फलको जुस भए
पनि, विश्व स्वास्थ्य संगठनको दृष्टिकोणमा यो मुक्त चिनीको
सेवनमा योगदान गर्ने पेय पदार्थ हो (WHO, 2015)।
दक्षिण एसियामा समस्या अझै फरक छ: जुस हो कि
जुसको नाममा बेचिएको गुलियो पेय?
दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा जुसको बहस केवल
फाइबर र मधुमेहसम्म सीमित छैन। यहाँ अझै आधारभूत प्रश्न छ: बजारमा “जुस” भनेर
बेचिएको उत्पादन वास्तवमै फलको जुस हो कि होइन?
भारतको Food Safety and Standards
Authority of India ले सन् 2024 को जुनमा कन्सन्ट्रेटमा पानी मिसाएर फेरि तयार पारिएका जुस उत्पादनहरूबाट
“100% fruit juice” भन्ने दाबी हटाउन निर्देशन दिएको थियो।
कन्सन्ट्रेट भन्नाले पानी घटाएर बाक्लो बनाइएको फल-आधारित सान्द्र रसलाई जनाउँछ।
पछि त्यसमा फेरि पानी मिसाएर पेय बनाइन्छ। FSSAI का अनुसार
यस्ता उत्पादनमा प्रमुख भाग पानी हुन सक्छ, र दाबी गरिएको
फलको वास्तविक मात्रा सीमित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा “100%
fruit juice” भन्नु उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने दाबी
हुन सक्छ (FSSAI, 2024;
FoodNavigator-Asia, 2024)।
FSSAI ले केही उत्पादकहरूले
डी-आयोनाइज्ड स्याउको सान्द्र रस प्रयोग गरेको विषय पनि उठाएको थियो। डी-आयोनाइज्ड
स्याउको सान्द्र रस भन्नाले केही खनिज आयनहरू हटाइएको स्याउको बाक्लो रसलाई
जनाउँछ। यस्तो पदार्थ कहिलेकाहीँ “100% natural fruit sugars” जस्तो लेबल दाबी गर्न प्रयोग हुन सक्छ, जबकि उत्पादन
वास्तवमा ताजा फल निचोरेर बनाइएको जुस नभएर पानी र सान्द्र रसमा आधारित हुन सक्छ (FoodNavigator-Asia,
2024)।
यो समस्या केवल जुसमा मात्र सीमित छैन।
भारतमा प्याकेटबन्द खाद्य पदार्थ र पेय पदार्थको बजार-प्रचारमा “100%
natural” र “100% pure” जस्ता अस्पष्ट
दाबीबारे पनि FSSAI ले चेतावनी दिएको छ। साथै चिनी, नुन र संतृप्त बोसोका लागि प्याकेटको अगाडिको भागमा पोषण जानकारी देखाउने
नियम बलियो बनाउने प्रक्रिया अघि बढाइएको छ (The
Logical Indian, 2026)।
एक अनुसन्धानले भारतमा बेचिने केही
शिशु-खाद्य उत्पादनहरूमा पनि थपिएको चिनी रहेको देखाएको थियो,
जबकि बजार-प्रचारले त्यस्ता उत्पादनलाई बढी सफा र पौष्टिक जस्तो
देखाउँथ्यो। यसले लेबलमा गरिएका दाबी र वास्तविक संरचनाबीचको समस्या केवल जुसमा
होइन, व्यापक प्याकेटबन्द खाद्य बजारमा पनि रहेको देखाउँछ (The
Logical Indian, 2026)।
त्यसैले नेपाल,
भारत, बंगलादेश वा दक्षिण एसियाका अरू बजारमा
उपभोक्ताले आँपको जुस, सुन्तलाको जुस वा मिश्रित फलको जुसको
टेट्रा प्याक किन्दा सोध्नुपर्ने पहिलो प्रश्न “यसले मधुमेह गर्छ कि गर्दैन?”
मात्र होइन। त्योभन्दा पहिले सोध्नुपर्ने प्रश्न हो: “यसमा वास्तवमै
अर्थपूर्ण मात्रामा फल छ कि छैन?”
यदि कुनै उत्पादन मुख्य रूपमा पानी,
सान्द्र रस, स्वाद दिने पदार्थ र भ्रममा पार्न
सक्ने लेबल दाबीमा आधारित छ भने त्यसलाई सिंगो फलसँग तुलना गर्नु नै गलत हुन्छ।
यस्तो अवस्थामा समस्या पोषण विज्ञानभन्दा बढी लेबलको इमानदारी र नियामकीय
कार्यान्वयनको हुन्छ (FSSAI, 2024; FoodNavigator-Asia,
2024)।
बिरामीलाई जुस दिने बानीबारे हामीले के
सोच्ने?
बिरामीलाई जुस दिनु प्रेम,
हेरचाह र शुभकामनासँग जोडिएको चलन हो। तर राम्रो मनसायले दिइएको सबै
कुरा शरीरका लागि उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन। विशेष गरी मधुमेह भएका, मधुमेह हुनुअघिको अवस्था भएका, इन्सुलिन प्रतिरोध
भएका, मोटोपन भएका, कलेजोमा बोसो जमेको
समस्या भएका वा खानापछि रगतमा चिनी छिटो बढ्ने समस्या भएका व्यक्तिले जुसलाई
सामान्य फलजस्तो ठान्नु हुँदैन।
मधुमेह हुनुअघिको अवस्था भन्नाले रगतमा चिनी
सामान्यभन्दा बढी तर मधुमेह भन्न मिल्ने स्तरभन्दा कम भएको अवस्था हो। इन्सुलिन
प्रतिरोध भन्नाले शरीरका कोषहरूले इन्सुलिनको संकेत राम्रोसँग नमान्ने अवस्था हो,
जसले रगतमा चिनी नियन्त्रण गर्न गाह्रो बनाउन सक्छ। यस्ता व्यक्तिमा
फाइबर हटाइएको जुसले खानापछि रगतमा चिनी छिटो बढाउन सक्छ (Crummett
& Grosso, 2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
यसको अर्थ बिरामीलाई कहिल्यै जुस दिनु
हुँदैन भन्ने होइन। तर जुसलाई “सधैं उपयोगी पौष्टिक आहार” मान्नु गलत हुन सक्छ।
बिरामीको अवस्था, रोग, औषधि,
र खानपानको आवश्यकता अनुसार निर्णय गर्नुपर्छ। कसैलाई तरल पदार्थ
चाहिएको हुन सक्छ, कसैलाई ऊर्जा चाहिएको हुन सक्छ, तर कसैलाई चिनी कम गर्नुपर्ने हुन सक्छ। सबै बिरामीका लागि एउटै उत्तर
हुँदैन।
यदि फल दिन मिल्छ भने सिंगो फल धेरै
अवस्थामा राम्रो विकल्प हुन सक्छ, किनकि त्यसमा फाइबर,
गुदी, चपाउने प्रक्रिया र पेट भरिएको अनुभव
पनि हुन्छ। जुस सजिलो हुन्छ, तर सजिलो हुनु र स्वास्थ्यका
लागि राम्रो हुनु एउटै कुरा होइन।
स्वास्थ्यकर्मी र जनस्वास्थ्य सन्देशका लागि
मुख्य कुरा
स्वास्थ्यकर्मीहरूले जुसबारे कुरा गर्दा
सन्देश सन्तुलित हुनुपर्छ। “जुस विष हो” भन्नु पनि प्रमाणभन्दा अगाडि जानु हो। तर
“जुस फल जत्तिकै राम्रो हो” भन्नु पनि सही होइन।
सबैभन्दा सही सन्देश यस्तो हुन सक्छ: जुस
बनाउँदा फाइबर घट्छ, र फाइबर घट्दा रगतमा चिनी
छिटो बढ्न सक्छ। यो कुरा राम्रोसँग स्थापित छ (Crummett
& Grosso, 2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
तर नियमित फल-जुस सेवनले टाइप २ मधुमेह
निश्चित रूपमा गराउँछ भन्ने दाबी अहिलेको प्रमाणअनुसार बढी सावधानीपूर्वक
गर्नुपर्छ, किनकि नयाँ मेटा-विश्लेषणहरूले
दीर्घकालीन सम्बन्ध पूर्ण रूपमा स्पष्ट नभएको देखाएका छन् (“Consumption
of Fruit Juice and Risk of Type 2 Diabetes Mellitus,” 2025; Advances in
Nutrition, 2025)।
यही कारणले विश्व स्वास्थ्य संगठनको मुक्त
चिनीसम्बन्धी ढाँचा उपयोगी हुन्छ। सिंगो फलभित्र बाँधिएको चिनी र जुसमा मुक्त भएको
चिनी एउटै होइन। जुस 100% फलको जुस भए पनि मुक्त
चिनीको सेवनमा योगदान गर्न सक्छ, जबकि सिंगो फलमा फाइबर र
संरचना पनि हुन्छ (WHO, 2015)।
दक्षिण एसियाली नीति निर्माताका लागि अझै
अर्को प्राथमिकता छ: बजारमा बेचिने उत्पादनको लेबल सत्य छ कि छैन?
यदि “100% fruit juice”
भनेर बेचिएको उत्पादन मुख्य रूपमा पानी र सान्द्र रसबाट बनेको छ भने
उपभोक्तालाई सही जानकारी दिइएको छैन। यस्तो अवस्थामा समस्या केवल पोषण विज्ञान
होइन, नियमन र उपभोक्ता अधिकार पनि हो (FSSAI,
2024; FoodNavigator-Asia, 2024)।
निष्कर्ष
जुसबारे इमानदार निष्कर्ष तीन भागमा
बुझ्नुपर्छ।
पहिलो, जुस
बनाउँदा फाइबर र गुदीको ठूलो हिस्सा हट्छ। यसले खानापछि रगतमा चिनी छिटो बढाउन
सक्छ। यो शरीर-विज्ञान र नियन्त्रित आहार-अध्ययनबाट समर्थित कुरा हो (Crummett
& Grosso, 2022; Nature / Nutrition & Diabetes, 2017)।
दोस्रो, जुसले
दीर्घकालीन रूपमा टाइप २ मधुमेहको जोखिम कति बढाउँछ भन्ने कुरा सार्वजनिक सन्देशमा
सुनिने जति निश्चित छैन। केही पुराना अध्ययनहरूले जोखिम बढेको देखाए पनि नयाँ
मेटा-विश्लेषणहरूले समग्र फल-जुस सेवन र मधुमेह जोखिमबीच स्पष्ट तथ्याङ्कीय रूपमा
अर्थपूर्ण सम्बन्ध भेटेका छैनन् (“Consumption
of Fruit Juice and Risk of Type 2 Diabetes Mellitus,” 2025; Advances in
Nutrition, 2025)।
तेस्रो, दक्षिण
एसियामा “जुस” भनेर बेचिने सबै उत्पादनहरू वास्तवमै फलको जुस हुन् भन्ने मान्न
मिल्दैन। FSSAI ले “100% fruit juice,”
“natural,” र “pure” जस्ता
लेबल दाबीहरूले उपभोक्तालाई भ्रममा पार्न सक्ने समस्या औंल्याएको छ (FSSAI,
2024; FoodNavigator-Asia, 2024; The Logical Indian, 2026)।
त्यसैले सन्देश सरल तर स्पष्ट हुनुपर्छ: जुस
सिंगो फल जत्तिकै होइन। जुसलाई बिरामीका लागि सधैं उपयोगी पौष्टिक आहार मान्नु ठीक
होइन। फाइबर महत्वपूर्ण छ, मुक्त चिनी महत्वपूर्ण छ,
र बजारमा बेचिने उत्पादनको लेबल सत्य छ कि छैन भन्ने कुरा झनै
महत्वपूर्ण छ।
कसैलाई जुस दिनुअघि वा आफूले दैनिक जुस
पिउनुअघि एउटा आधारभूत प्रश्न सोध्नु उपयोगी हुन्छ: यो साँच्चिकै फलको पोषण हो,
कि फलको नाममा बेचिएको सजिलो, गुलियो पेय
मात्र?
