सरकारी
अनुसन्धानले नै गाईको पिसाब (Cow Urine) मानव उपभोगका लागि अनुपयुक्त भएको पुष्टि गरिसक्दा पनि
सत्ता र शक्तिमा रहेका व्यक्तिहरू किन यसको पक्षमा वकालत गरिरहेका छन्? (Gulf
News, March 2020; Deccan Herald, 2020)।
सन् २०२० को
मार्चमा जब कोभिड–१९ भारतभर फैलिन थालेको थियो, नयाँ
दिल्लीमा हिन्दू अभियन्ताहरूको एउटा समूहले अनौठो अनुष्ठान गर्यो। उनीहरूले
धार्मिक अग्नि बालेर कोरोना विरुद्ध लड्ने शक्ति मिल्ने भन्दै माटाका कपमा गाईको
पिसाब पिए (Gulf News, March 2020)। सोही समयमा पश्चिम बंगालमा सत्तारुढ दलका एक सदस्यले यस्तै कार्यक्रम
आयोजना गरी एक नागरिक स्वयंसेवकलाई जबर्जस्ती पिसाब पिलाए, जसका
कारण उनी बिरामी परे र आयोजक पक्राउ परे (Gulf News, March
2020)। यति मात्र होइन,
असमकी एक भाजपा सदस्यले विधानसभामा नै गाईको पिसाब र गोबरले कोरोना
निको हुने दाबी गरिन् (Gulf
News, March 2020)। भोपालकी एक सांसदले समेत
यसले फोक्सोको संक्रमण निको पार्ने दाबी गरेपछि विपक्षीहरूले त्यसको वैज्ञानिक
प्रमाण माग गरेका थिए (Deccan Herald, 2020)।
पाँच वर्षपछि सन्
२०२५ को जनवरीमा इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (IIT) मद्रासका निर्देशकले एउटा गौशाला कार्यक्रममा गाईको पिसाबका फाइदाबारे
चर्चा गरे (Gulf News, January 2025)।
उनले यसमा जीवाणुरोधी गुण हुने र पाचनमा मद्दत गर्ने भन्दै एउटा साधुको कथा सुनाए
(Gulf
News, January 2025)। उनले आफ्ना दाबी
पुष्टि गर्न पाँचवटा 'पियर–रिभ्युड' लेख र एउटा पेटेन्ट उद्धृत गरेका थिए, तर
वैज्ञानिकहरूले ती लेखहरू जाँच्दा तिनमा अर्थहीन चित्र र अस्वाभाविक वाक्यांशहरू
भेटे (Newschecker, January 2025)। उनले उल्लेख गरेको पेटेन्ट पनि शुल्क नतिरेका कारण सन् २०२१ मै खारेज
भइसकेको थियो (Newschecker, January 2025)। यो कुनै सामान्य घटना होइन; यो त सरकार, शिक्षा र चिकित्साजस्ता उच्च तहमा व्याप्त एउटा गलत ढाँचाको उदाहरण हो (Newschecker,
January 2025)।
सरकारी
वैज्ञानिकहरूको वास्तविक निष्कर्ष के हो?
गाईको पिसाबबारे
सबैभन्दा गहिरो अध्ययन यसका आलोचकहरूले होइन, बरु
भारतकै प्रतिष्ठित पशुचिकित्सा अनुसन्धान संस्था (IVRI) ले
गरेको थियो (Zee News and Business Today, 2023)। महामारीविद् भोज राज सिंहको नेतृत्वमा ७३
वटा नमुनाहरूको विश्लेषण गर्दा डरलाग्दो तथ्य फेला पर्यो। नमुनाहरूमा भेटिएका
ब्याक्टेरियामध्ये ९६.४३ प्रतिशत मानिसका लागि रोग लगाउन सक्ने खालका थिए (Zee
News and Business Today, 2023)। विशेषगरी पेटको संक्रमण
गराउने 'Escherichia
coli' (ई-कोलाई) त्यहाँ प्रचुर मात्रामा भेटिएको थियो (Zee
News and Business Today, 2023)।
अनुसन्धानको निष्कर्ष स्पष्ट थियो: गाईको पिसाब जीवाणुरोधी हुन्छ भन्ने विश्वासलाई
सामान्यीकरण गर्न मिल्दैन र ताजा पिसाब कुनै पनि हालतमा पिउन योग्य छैन (Zee
News and Business Today, 2023)।
केही मानिसले पिसाब
पिएपछि "पेट सफा भएको" महसुस गर्छन्, जसलाई डा.
सिंहले "विषाक्त रेचक प्रभाव" (toxic laxative
effect)
भनेका छन्, जुन शरीरले विषाक्त पदार्थ बाहिर
निकाल्न गर्ने प्रयास मात्र हो (Daily Dot, 2023)। अर्को एक विश्लेषणले त बजारमा पाइने डिस्टिल गरिएको पिसाबमा 'बिस्फेनोल' र 'प्याराबेन'
जस्ता हानिकारक रसायनहरू समेत भेटेको छ, जसले
मानव शरीरको हर्मोन प्रणालीमा अवरोध पुर्याउँछन् (ResearchGate,
2022)।
प्रयोगशालाको
नतिजा र क्लिनिकल यथार्थ
पिसाबका
समर्थकहरूले प्रायः प्रयोगशालामा गरिएका अध्ययनहरूलाई आधार मान्छन्। सन् २०२४ मा
प्रकाशित एउटा अध्ययनले प्रयोगशालामा जीवाणुरोधी प्रभाव देखिए पनि यसलाई औषधिका
रूपमा प्रयोग गर्न समर्थन गर्ने प्रमाण सीमित रहेको र सुरक्षाको थप अध्ययन आवश्यक
रहेको बताएको छ (Wiley, 2024)।
सन् २०२५ को अर्को अध्ययनले पनि गाईको पिसाबको जैविक कार्यविधिबारे वैज्ञानिक
बुझाइ अपूर्ण रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो (PMC
and ScienceDirect, 2025)। प्रयोगशालाको 'टेस्ट ट्युब' मा केही ब्याक्टेरिया नष्ट हुनुको अर्थ
त्यो मानिसका लागि औषधि हो भन्ने हुँदैन; क्यान्सर वा
मधुमेहजस्ता रोग निको पार्ने कुनै पनि विश्वसनीय क्लिनिकल परीक्षण पियर–रिभ्युड
जर्नलमा उपलब्ध छैन (Wiley, 2024; PMC and ScienceDirect,
2025)।
संक्रमणको
जोखिम
जनावरको पिसाबबाट
सर्न सक्ने रोगहरू काल्पनिक होइनन्। 'लेप्टोस्पाइरोसिस'
जस्ता गम्भीर रोगहरू संक्रमित गाईवस्तुको पिसाबबाटै सर्छन्, जसले कलेजो र मिर्गौला खराब गर्न सक्छ (Kansas
State University Extension)। स्वस्थ देखिने गाईले पनि
आफ्नो पिसाब र मलबाट साल्मोनेला र क्रिप्टोस्पोरिडियम जस्ता परजीवीहरू
फ्याँकिरहेका हुन सक्छन् (USPTO
patent documentation; U.S. National Park Service)।
त्यसैले, "शुद्धीकरण" का नाममा गाईको पिसाब पिउनु
भनेको जानाजानी शरीरमा संक्रमण निम्त्याउनु हो (IVRI
findings, Zee News, 2023)।
राजनीतिक
संरक्षण र यसको मूल्य
वैज्ञानिक प्रमाण
नहुँदा नहुँदै पनि किन यसलाई बढवा दिइन्छ त? यो
वैज्ञानिक प्रश्नभन्दा बढी राजनीतिक र सांस्कृतिक मुद्दा बनेको छ। कुनै राष्ट्रिय
पदको मञ्च प्रयोग गरेर यस्ता दाबी गर्नुले सर्वसाधारणमा भ्रम पैदा गर्छ (Gulf
News, January 2025)। जुस वा बेसार–दूधका बारेमा
बोलिने झुठ सच्याउँदा कुनै राजनीतिक जोखिम हुँदैन, तर गाईसँग
जोडिएको विषयलाई खण्डन गर्दा धार्मिक र राष्ट्रवादी भावना विरुद्ध उभिएको आरोप
लाग्न सक्ने डर हुन्छ (Newschecker, January 2025)।
यस्तो गलत सूचनाको
मूल्य सर्वसाधारणले चुकाउनु परिरहेको छ। धेरै बिरामीहरू प्रमाणित उपचार (जस्तै
क्यान्सरको केमोथेरापी) छोडेर गाईको पिसाबको भर पर्छन्,
जसले गर्दा उनीहरूको अवस्था झन् गम्भीर बन्छ (ResearchGate,
survey in Mandsaur District)।
जनस्वास्थ्यकर्मीहरूका लागि यो एउटा ठूलो चुनौती हो। उनीहरूले बिरामीको धार्मिक
आस्थालाई सम्मान गर्दै तर वैज्ञानिक सत्य र संक्रमणको जोखिमबारे स्पष्ट जानकारी
दिनु आवश्यक छ (IVRI findings; Kansas State University
Extension)।
निष्कर्ष
गाईको पिसाब र
गोबरले रोग निको पार्छ भन्ने दाबीमा अब कुनै वैज्ञानिक कौतुहलता बाँकी छैन (IVRI
findings, Zee News, 2023)।
भारतकै सरकारी संस्थाहरूले यसलाई मानव उपभोगका लागि अनुपयुक्त घोषित गरिसकेका छन्
(Zee
News and Business Today, 2023)। यो विवाद अब
विज्ञानको रहेन, बरु राजनीतिक सुविधाका लागि विज्ञानलाई
बेवास्ता गरिएको जनस्वास्थ्य असफलताको विषय बनेको छ (Daily
Dot, 2023; Newschecker, January 2025)।
