बाल्यकाल कुनै समय
खेल,
दौडधुप, साथीभाइ, झगडा,
मेलमिलाप, गल्ती र अनुभवबाट सिकिने जीवनको
पहिलो पाठशाला थियो। बच्चाहरू बाहिर खेल्थे, साथीहरूसँग
प्रत्यक्ष बोल्थे, हारजित भोग्थे, जोखिम
बुझ्थे र आफ्नै तरिकाले आत्मविश्वास बनाउँथे। तर पछिल्लो दशकमा बाल्यकालको यो
स्वरूप गहिरो रूपमा बदलिएको छ। खेलमा आधारित बाल्यकाल बिस्तारै Smartphones मा आधारित
वातावरणतर्फ सरेको छ। सामाजिक मनोवैज्ञानिक जोनाथन हाइटले यही परिवर्तनलाई
“बाल्यकालको ठूलो पुनर्संरचना” भनेका छन् (Haidt, 2024)।
यो परिवर्तन केवल
बच्चाले मोबाइल धेरै चलायो भन्ने सामान्य गुनासो होइन। यो उनीहरूको निद्रा,
ध्यान, पढाइ, भावनात्मक
सन्तुलन, आत्मसम्मान, सामाजिक सम्बन्ध
र मस्तिष्क विकाससँग जोडिएको गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य विषय हो। उपलब्ध
अनुसन्धानले सबै कुरा एउटै कारणले भएको हो भनेर निष्कर्ष दिँदैन। तर स्मार्टफोन,
सामाजिक सञ्जाल, कम हुँदै गएको प्रत्यक्ष खेल,
घट्दो निद्रा र बढ्दो डिजिटल निर्भरता एउटै समयमा तीव्र रूपमा बढेको
देखिन्छ। यही कारण वैज्ञानिक, बालरोग विशेषज्ञ, मनोवैज्ञानिक र शिक्षकहरू बालबालिकाको डिजिटल जीवनबारे नयाँ ढंगले सोच्न
आग्रह गरिरहेका छन् (American Academy of Pediatrics, 2026;
Twenge, 2026; U.S. Surgeon General, 2023)।
मानसिक
स्वास्थ्यमा देखिएको गहिरो संकेत
सन् २०१० को दशकको
सुरुदेखि धेरै देशमा किशोरकिशोरीहरूमा अवसाद, उत्कण्ठा,
एक्लोपन, आत्महानी र आत्महत्यासम्बन्धी
चिन्ताजनक प्रवृत्ति बढेको तथ्यांकले देखाउँछ। जिन ट्वेन्जले अमेरिकी
किशोरकिशोरीबारे अमेरिकी सिनेट समितिमा दिएको बयानमा सन् २०१२ आसपासबाट किशोर
मानसिक स्वास्थ्य र शैक्षिक उपलब्धि दुवै खस्किन थालेको उल्लेख गरेकी छन्। उनको
विश्लेषण अनुसार, सन् २०१९ सम्म १२ देखि १७ वर्षका अमेरिकी
किशोरकिशोरीहरूमा चिकित्सकीय रूपमा गम्भीर अवसाद झन्डै दोब्बर भएको थियो। त्यही
अवधिमा १० देखि १४ वर्षका बालिकाहरू आत्महानीका कारण आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवामा
पुग्ने घटना चार गुणासम्म बढेको उल्लेख गरिएको छ (Twenge,
2026)।
यी तथ्यहरूलाई
सावधानीपूर्वक पढ्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल नै सबै मानसिक स्वास्थ्य समस्याको
एकमात्र कारण हो भन्ने प्रमाण छैन। तर सामाजिक सञ्जालले किशोर मस्तिष्कमा
पहिलेदेखि नै हुने असुरक्षा, तुलना, स्वीकार्यताको चाहना र साथीबाट अलगिने डरलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ।
किशोरावस्था आफैंमा संवेदनशील विकासकाल हो। यही समयमा “म कस्तो देखिन्छु?”,
“अरूले मलाई मन पराउँछन् कि पराउँदैनन्?”, “म
समूहमा छु कि छैन?” जस्ता प्रश्नहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण
हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालले यी प्रश्नहरूलाई दिनभरि, रातभरि र
सार्वजनिक रूपमा दोहोर्याइरहन्छ।
अमेरिकी सर्जन
जनरलको परामर्श प्रतिवेदनले सामाजिक सञ्जालले केही किशोरकिशोरीलाई साथ,
समुदाय र अभिव्यक्तिको अवसर दिन सक्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छ। तर
त्यसले पर्याप्त सुरक्षा प्रमाण नभएको र विशेष गरी लामो समयसम्मको प्रयोग, हानिकारक सामग्री, अनलाइन तुलना, साइबर दुर्व्यवहार र निद्रा बिगार्ने प्रयोगले मानसिक स्वास्थ्य जोखिम
बढाउन सक्ने चेतावनी पनि दिएको छ (U.S. Surgeon General,
2023)। विश्व स्वास्थ्य संगठन युरोपको २०२४ प्रतिवेदनले २०१८
देखि २०२२ सम्म नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुने र दैनिक जीवनमा नकारात्मक असर पार्ने
सामाजिक सञ्जाल प्रयोग ७ प्रतिशतबाट ११ प्रतिशतमा बढेको जनाएको छ (World
Health Organization Regional Office for Europe, 2024)।
सामाजिक
सञ्जाल किन यति लत लाग्ने खालको हुन्छ?
सामाजिक सञ्जाल किन
यति तान्ने हुन्छ भन्ने प्रश्न आज धेरै अभिभावक, शिक्षक
र विद्यार्थीको मनमा छ। यसको उत्तर केवल “मनोरञ्जन रमाइलो हुन्छ” भन्ने मात्र
होइन। यसको पछाडि गहिरो मनोवैज्ञानिक र प्रविधिगत कारणहरू छन्।
पहिलो कारण हो
डिजाइन। धेरै सामाजिक सञ्जाल मञ्चहरू प्रयोगकर्तालाई सकेसम्म लामो समयसम्म
अड्याइराख्ने उद्देश्यले बनाइएका हुन्छन्। अन्त्य नहुने स्क्रोल,
आफैं चलिरहने भिडियो, बारम्बार आउने सूचना,
लाइक र टिप्पणीको संख्या, यी सबैले
प्रयोगकर्तालाई “अझै हेर्नु, अझै बस्नु” भन्ने संकेत
दिन्छन्। तपाईंले एउटा भिडियो हेर्नुभयो भने अर्को तुरुन्तै आउँछ। यसले दिमागलाई
विश्राम लिनै दिँदैन।
दोस्रो कारण हो
डोपामिन। जब हामी नयाँ कुरा देख्छौँ, कसैले
हाम्रो पोस्टमा लाइक गर्छ, वा रमाइलो भिडियो भेटिन्छ,
हाम्रो मस्तिष्कले डोपामिन नामको रसायन निकाल्छ। यसले हामीलाई सानो
“खुसी” वा “इनाम” जस्तो अनुभव दिन्छ। यही अनुभव फेरि पाउन हामी बारम्बार फोन खोल्न
थाल्छौँ। यसरी बिस्तारै बानी बस्दै जान्छ।
तेस्रो कारण हो
अनिश्चित इनाम। कहिले राम्रो भिडियो आउँछ, कहिले
आउँदैन। कहिले धेरै लाइक आउँछ, कहिले कम। यही अनिश्चितता नै
सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ। जस्तै जुवा खेल्दा कहिले जितिन्छ, कहिले हारिन्छ। त्यसैले मानिस छोड्न सक्दैन। सामाजिक सञ्जाल पनि त्यस्तै
ढाँचामा काम गर्छ।
चौथो कारण हो
सामाजिक तुलना र स्वीकार्यता। किशोरावस्थामा “अरूले मलाई कस्तो देख्छन्?”
भन्ने कुरा धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा अरूको राम्रो
फोटो, सफल जीवन, रमाइलो क्षण मात्र
देखिन्छ। यसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न बाध्य बनाउँछ। लाइक र टिप्पणीले “म
स्वीकारिएको छु कि छैन?” भन्ने भावना झन् बलियो बनाउँछ।
पाँचौँ कारण हो
एल्गोरिदम। सामाजिक सञ्जालले तपाईंलाई के मन पर्छ भनेर सिक्छ र त्यही अनुसार
सामग्री देखाउँछ। तपाईंले एकपटक कुनै विषय हेर्नुभयो भने त्यस्तै भिडियोहरू लगातार
आउँछन्। यसले तपाईंलाई अझै गहिरो रूपमा त्यही सामग्रीमा बाँधेर राख्छ।
यसको अर्थ हरेक
बच्चा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा लतमा फस्छ भन्ने होइन। तर जब बच्चाले बोरियत,
तनाव, दुःख वा एक्लोपनबाट बच्न सधैं फोनतिर
भाग्न थाल्छ, त्यहाँ समस्या सुरु हुन्छ। त्यतिबेला सामाजिक
सञ्जाल केवल मनोरञ्जन हुँदैन। यो भावनाबाट भाग्ने माध्यम बन्छ।
ध्यान
र पढाइमा पर्ने असर
बालबालिकाको
सिकाइका लागि गहिरो ध्यान चाहिन्छ। पुस्तक पढ्नु, शिक्षकको
कुरा सुन्नु, गणितको समस्या समाधान गर्नु, लेख लेख्नु वा नयाँ कुरा बुझ्नु तुरुन्तै रमाइलो नलाग्न सक्छ। यी काममा
धैर्य, प्रयास र निरन्तरता चाहिन्छ। तर छोटा भिडियो, खेल र सामाजिक सञ्जालले मस्तिष्कलाई छिटोछिटो बदलिने दृश्य, आवाज र इनामको बानी पारिदिन्छ। त्यसपछि ढिलो चल्ने, गहिरो
सोच माग्ने वास्तविक सिकाइ कठिन लाग्न सक्छ।
Children and Screens ले डिजिटल माध्यम र ध्यानबारे प्रकाशित सामग्रीमा आजका किशोरकिशोरीहरू
दिनमा सयौँ पटक ध्यान भंग गर्ने सूचनाहरूसँग जुधिरहेका छन् भन्ने विषय उठाएको छ।
त्यहाँ ध्यान भनेको केवल आँखाले हेर्नु होइन, आफ्नो मनलाई के
कुरामा केन्द्रित गर्ने भन्ने क्षमता हो भनेर व्याख्या गरिएको छ (Children
and Screens, 2024)।
ट्वेन्जको बयानमा
विद्यालय र पढाइसँग जोडिएका केही महत्त्वपूर्ण बुँदा छन्। उनका अनुसार,
२०१२ पछि अमेरिकी विद्यार्थीहरूको पठन र गणितको अंकमा गिरावट
देखिएको छ, र PISA तथ्यांकमा पनि २०१२
पछि धेरै देशहरूमा पठन, गणित र विज्ञानसम्बन्धी उपलब्धि
घटेको देखिन्छ (Twenge, 2026)।
त्यसैगरी, केही प्रयोगात्मक अध्ययनमा कक्षा वा
व्याख्यानजस्तो वातावरणमा फोन साथमा राख्ने विद्यार्थीहरूको प्रदर्शन फोन नहुने
विद्यार्थीभन्दा कम देखिएको छ। एक अध्ययनमा फोन नहुने विद्यार्थीहरूले परीक्षामा ७
प्रतिशत बिन्दु बढी अंक ल्याए। अर्को पछिल्लो अध्ययनमा यो अन्तर १३ प्रतिशत
बिन्दुसम्म पुगेको उल्लेख छ (Lee
et al., 2017; Mendoza et al., 2018, as cited in Twenge, 2026)।
यहाँ पनि सावधानी
चाहिन्छ। पढाइ कमजोर हुनुको कारण स्मार्टफोन मात्र होइन। परिवारको आर्थिक अवस्था,
विद्यालयको गुणस्तर, महामारी, निद्रा, मानसिक स्वास्थ्य र पढ्ने बानी सबैले असर
गर्छन्। तर कक्षाकोठामा फोनको उपस्थिति, घरमा निरन्तर आउने
सूचना र अध्ययन समयमै सामाजिक सञ्जाल प्रयोगले ध्यानलाई टुक्र्याउँछ। टुक्रिएको
ध्यानले गहिरो सिकाइलाई कमजोर बनाउँछ।
मस्तिष्क
विकासबारे के थाहा छ?
बालबालिका र
किशोरकिशोरीको मस्तिष्क अझै विकासको क्रममा हुन्छ। निर्णय गर्ने,
आवेग नियन्त्रण गर्ने, योजना बनाउने र
दीर्घकालीन परिणाम सोच्ने क्षमता विस्तारै परिपक्व हुँदै जान्छ। यही कारण
किशोरकिशोरीहरू नयाँ अनुभव, सामाजिक स्वीकृति र तीव्र
उत्तेजनाप्रति बढी संवेदनशील हुन सक्छन् (U.S. Surgeon
General, 2023)।
NIH को ABCD Study बालबालिकाको
मस्तिष्क र व्यवहार विकासबारे लामो समयसम्म गरिने ठूलो अध्ययन हो। प्रारम्भिक
सार्वजनिक रिपोर्टिङमा दैनिक सात घण्टाभन्दा बढी स्क्रिन प्रयोग गर्ने केही ९ र १०
वर्षका बालबालिकामा मस्तिष्कको बाहिरी तह पातलो देखिने प्रक्रियासँग सम्बन्ध
देखिएको बताइएको थियो। तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यो स्क्रिन समयले नै गराएको हो कि
होइन, र यो राम्रो वा नराम्रो संकेत हो कि होइन भन्ने कुरा
त्यतिबेला स्पष्ट नभएको बताएका थिए (CBS News, 2018; NIH
MedlinePlus Magazine, 2019)।
त्यसैले “फोनले
बच्चाको मस्तिष्क पातलो बनाउँछ” भन्ने वाक्य वैज्ञानिक रूपमा धेरै कडा र अधुरो
हुन्छ। सही कुरा के हो भने अत्यधिक स्क्रिन प्रयोग र मस्तिष्क विकासबीच
सम्बन्धबारे अनुसन्धान जारी छ। उपलब्ध प्रमाणले अभिभावक र विद्यालयलाई सावधान
बनाउँछ,
तर डर फैलाउने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त छैन।
ABCD Study कै ९ र १० वर्षका बालबालिकामा आधारित PLOS
ONE
अध्ययनले धेरै स्क्रिन समय भएका बालबालिकामा मानसिक स्वास्थ्य,
व्यवहार, पढाइ र निद्रासँग केही नकारात्मक
सम्बन्ध देखिएको तर प्रभावको आकार सानो भएको र कारण तथा परिणाम प्रमाणित नभएको
उल्लेख गरेको छ (Paulich et al., 2021)।
यही सन्तुलित निष्कर्ष महत्वपूर्ण छ। समस्या वास्तविक छ,
तर समाधान वैज्ञानिक सावधानीसहित खोजिनुपर्छ।
निद्रा
र शरीरमा असर
बालबालिकाको
मस्तिष्क,
शरीर र भावनात्मक स्वास्थ्यका लागि निद्रा आधारभूत आवश्यकता हो।
पर्याप्त निद्रा नहुँदा ध्यान कमजोर हुन्छ, सम्झने क्षमता
घट्छ, चिडचिडापन बढ्छ, शरीरको वृद्धि
प्रभावित हुन सक्छ र मानसिक स्वास्थ्य जोखिम पनि बढ्न सक्छ।
स्क्रिन प्रयोगले
निद्रामा दुई तरिकाले असर पार्न सक्छ। पहिलो, राति
अबेरसम्म फोन चलाउँदा सुत्ने समय पछाडि सर्छ। दोस्रो, सामाजिक
सञ्जाल, खेल वा भिडियोले मस्तिष्कलाई उत्तेजित राख्छ। बच्चा
ओछ्यानमा गए पनि मन शान्त हुन गाह्रो हुन्छ। अमेरिकी बालरोग अकादमीले किशोर उमेर
समूहमा डिजिटल माध्यमको असन्तुलित प्रयोगसँग निद्राको कमी, शरीर
चलाउने समय घट्नु, परिवारसँगको समय घट्नु र विद्यालयसँग
सम्बन्धित समस्या जोडिन सक्ने बताएको छ (American
Academy of Pediatrics, 2026)।
ट्वेन्जको
विश्लेषणमा पनि किशोरकिशोरीहरूले प्रत्यक्ष भेटघाट र निद्रामा कम समय बिताउन
थालेको कुरा मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको छ (Twenge, 2026)। क्यानडाको सार्वजनिक स्वास्थ्य अनुसन्धानले मनोरञ्जनका लागि गरिने
स्क्रिन समयबारे दिइएका सिफारिस पूरा गर्ने युवाहरूमा सकारात्मक मानसिक स्वास्थ्य
संकेत बढी र तनाव तथा मनोसामाजिक कठिनाइ कम देखिएको उल्लेख गरेको छ (Public
Health Agency of Canada, 2025)।
शारीरिक
स्वास्थ्यको दृष्टिले पनि लामो समय स्क्रिनमा बस्नु चिन्ताको विषय हो। बाहिर
खेल्ने समय घट्दा शरीर चल्ने मौका कम हुन्छ। यसले तौल बढ्ने,
मांसपेशी कमजोर हुने, शरीरको मुद्रा बिग्रिने
र दीर्घकालीन चयापचयसम्बन्धी जोखिम बढ्ने सम्भावना हुन्छ। अमेरिकी बालरोग अकादमीले
विद्यालय उमेरका बालबालिकामा डिजिटल माध्यमको असन्तुलित प्रयोगसँग स्वस्थ
व्यायामको कमी, तौल बढ्ने जोखिम र पहिले नै दृष्टि समस्या
भएका बालबालिकामा आँखाको समस्या थप बढ्ने सम्भावना जोडेको छ (American
Academy of Pediatrics, 2026)।
सामाजिक
सीपमा आएको कमी
बालबालिकाले
सामाजिक सीप किताबबाट मात्र सिक्दैनन्। साथीहरूसँग खेल्दा उनीहरूले पालो पर्खन,
हार स्वीकार्न, नियम बनाउन, नियम तोड्दा परिणाम भोग्न, माफी माग्न, अरूको भावना बुझ्न र झगडा मिलाउन सिक्छन्। यो सबै जीवनको अत्यन्त
महत्वपूर्ण शिक्षा हो।
फोनमा आधारित
बाल्यकालले यस्ता अभ्यासहरू कम गर्छ। अनलाइन कुराकानीमा अनुहारको भाव,
आवाजको उतारचढाव, शरीरको भाषा र वास्तविक
उपस्थितिको गहिराइ कम हुन्छ। बच्चाले असहज कुराकानी सहनुभन्दा कुराकानी बन्द गर्न,
कसैलाई रोक्न वा अर्को भिडियो खोल्न सजिलो पाउँछ। यसले तत्काल आराम
दिन सक्छ, तर लामो समयसम्म भावनात्मक सहनशीलता र सम्बन्ध
बनाउने क्षमता कमजोर हुन सक्छ।
ट्वेन्जको बयानमा
अमेरिकी युवाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा साथी र परिवारसँग कम समय बिताउन थालेको र कम
निद्रा,
कम प्रत्यक्ष भेटघाट तथा बढ्दो एक्लोपन एउटै समयक्रममा देखिएको
उल्लेख छ (Twenge, 2026)।
यसको अर्थ सबै डिजिटल सम्बन्ध खराब हुन् भन्ने होइन। धेरै किशोरकिशोरीका लागि
अनलाइन सम्पर्क सहयोगी पनि हुन सक्छ। तर अनलाइन सम्बन्धले प्रत्यक्ष मित्रता,
खेल, परिवारसँगको समय र समुदायलाई पूरै
प्रतिस्थापन गर्न थाल्यो भने विकासमा असन्तुलन आउन सक्छ।
अनलाइन
दुर्व्यवहार र असुरक्षित सामग्री
स्मार्टफोनले
बच्चालाई संसारसँग जोड्छ, तर त्यही संसारमा सबै कुरा
सुरक्षित हुँदैन। साइबर दुर्व्यवहार, अपमान, धम्की, हानिकारक चुनौती, आत्महानी
वा खानपानसम्बन्धी विकारलाई बढावा दिने सामग्री, अश्लील
सामग्री, गोपनीयताको उल्लङ्घन र अनावश्यक सम्पर्कजस्ता जोखिम
बालबालिकाको उमेर र परिपक्वताभन्दा धेरै अगाडि उनीहरूका अगाडि आइपुग्न सक्छन्।
अमेरिकी सर्जन
जनरलले अनलाइन दुर्व्यवहार र साइबर बुलिङबाट बच्ने, समस्या
भए भरोसायोग्य वयस्कलाई बताउने, अनलाइन र वास्तविक जीवनको
सन्तुलन बनाउने र परिवारले प्रविधि मुक्त क्षेत्र बनाउने सुझाव दिएको छ (U.S.
Surgeon General, 2023)। अमेरिकी बालरोग अकादमीले
पनि बालबालिकालाई डिजिटल वातावरणमा एक्लै छाड्नु सुरक्षित नहुने र परिवार, विद्यालय, स्वास्थ्यकर्मी, प्रविधि
कम्पनी तथा नीति निर्माताले साझा जिम्मेवारी लिनुपर्ने बताएको छ (American
Academy of Pediatrics, 2026)।
फोन
मुक्त विद्यालय किन चर्चामा छ?
धेरै विद्यालयमा
फोनले कक्षाकोठामा मात्र होइन, खाजा समय, विश्राम समय, गलियारा, शौचालय
र खेलमैदानमा पनि असर पारेको छ। विद्यार्थीहरू प्रत्यक्ष कुरा गर्नुको सट्टा
स्क्रिनमा झुक्ने, कक्षामा सूचनाले ध्यान भंग गर्ने, झगडा वा अपमानजनक घटना रेकर्ड गरेर फैलाउने र शिक्षकलाई अनुशासन कायम गर्न
कठिन हुने समस्या धेरै ठाउँमा देखिएको छ।
विद्यालयमा
स्मार्टफोन प्रतिबन्धबारे उपलब्ध प्रमाण पूर्ण रूपमा एकमत छैन। Pressley
र Marshall को साहित्य समीक्षा
लेखले मोबाइल फोन प्रतिबन्धले शैक्षिक उपलब्धि सुधार्न सक्छ भन्ने प्रमाण देखाएको
छ, तर मानसिक स्वास्थ्यमा हुने फाइदाबारे प्रमाण मिश्रित
रहेको उल्लेख गरेको छ। उनीहरूले सफल कार्यान्वयनका लागि स्पष्ट नियम, अभिभावक र शिक्षकको सहभागिता, समान रूपमा नियम लागू
गर्ने अभ्यास र व्यावहारिक सहयोग आवश्यक हुने बताएका छन् (Pressley
& Marshall, 2026)।
यसको अर्थ
विद्यालयमा फोन प्रतिबन्ध “जादुई समाधान” होइन। तर पढाइ,
ध्यान, अनुशासन र प्रत्यक्ष सामाजिक सम्बन्धका
लागि विद्यालय समयलाई फोन मुक्त बनाउने नीति गम्भीर रूपमा विचार गर्नुपर्ने विषय
हो। केवल “कक्षामा नचलाऊ” भन्नु पर्याप्त नहुन सक्छ। फोन झोलामा भए पनि बच्चाको
ध्यान त्यतै तानिन सक्छ। त्यसैले धेरै विशेषज्ञहरूले विद्यालय समयभरि विद्यार्थीको
व्यक्तिगत स्मार्टफोनमा पहुँच सीमित गर्ने नीति सुझाएका छन् (Twenge,
2026; Pressley & Marshall, 2026)।
विश्वले
चाल्न थालेको कदम: विद्यालय अब फोनको प्रयोगशाला होइन
स्मार्टफोनले
बालबालिकाको ध्यान, निद्रा, पढाइ र सामाजिक सम्बन्धमा असर पारिरहेको कुरा अब केवल अभिभावकको अनुभवमा
सीमित छैन। धेरै देशले यसलाई सार्वजनिक शिक्षा र बालस्वास्थ्यको मुद्दा मानेर
नीतिगत कदम चाल्न थालेका छन्। UNESCO को विश्वव्यापी शिक्षा अनुगमन प्रतिवेदनले देखाएको पछिल्लो तथ्यांक झन्
स्पष्ट छ। सन् २०२३ मा करिब २४ प्रतिशत देश वा शिक्षा प्रणालीले मात्र विद्यालयमा
मोबाइल फोनमाथि राष्ट्रिय प्रतिबन्ध वा कडा नीति बनाएका थिए। मार्च २०२६ सम्म
आइपुग्दा यो संख्या ११४ शिक्षा प्रणालीमा पुगेको छ, जुन करिब
५८ प्रतिशत बराबर हो (UNESCO, 2026)। यो सानो परिवर्तन होइन। विश्वले विद्यालयमा स्मार्टफोनको अनियन्त्रित
उपस्थितिलाई अब सामान्य कुरा मान्न छोडेको छ।
फ्रान्सले सन् २०१८
मै प्राथमिक र निम्न माध्यमिक विद्यालयमा मोबाइल फोन प्रयोग प्रतिबन्धित गर्यो।
त्यहाँ फोनलाई केवल कक्षाभित्रको ध्यान भंग गर्ने साधन होइन,
विद्यालयको सम्पूर्ण वातावरण बिगार्ने तत्वका रूपमा हेरियो। पछिल्ला
वर्षहरूमा फ्रान्सले यो नीति अझ कडा बनाउने दिशामा काम गरिरहेको छ, किनभने फोन झोलामा भए पनि विद्यार्थीको ध्यान र सामाजिक व्यवहारमा असर
रहिरहने अनुभव विद्यालयहरूले गरेका छन् (French
Ministry of National Education, 2018, 2025)।
न्युजिल्यान्डले
२०२४ देखि “दिनभर फोन अलग” नियम लागू गर्यो। यसको अर्थ विद्यार्थीले कक्षा समयमा
मात्र होइन, खाजा समय र विश्राम समयमा समेत फोन
प्रयोग गर्न वा फोनमा पहुँच गर्न पाउँदैनन्। यो नीति केवल पढाइ बचाउनका लागि होइन,
विद्यालयको सामाजिक जीवनलाई पनि बचाउनका लागि हो। विश्राम समय भनेको
साथीहरूसँग बोल्ने, खेल्ने, हिँड्ने र
सम्बन्ध बनाउन सिक्ने समय हो। यदि त्यो समय पनि स्क्रिनले खाइदियो भने विद्यालय
केवल भवन र पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुन्छ (New Zealand
Ministry of Education, 2024)।
अस्ट्रेलियामा २०२४
को पहिलो शैक्षिक सत्रदेखि सबै राज्य र संघीय भूभागका सरकारी विद्यालयमा
विद्यार्थीको व्यक्तिगत मोबाइल प्रयोग प्रतिबन्ध वा कडा रूपमा सीमित गरिएको छ।
शिक्षा मन्त्रालयका अनुसार, विद्यालयहरूले
विद्यार्थीहरू कम विचलित भएको र खेलमैदानमा सामाजिक गतिविधि बढेको अनुभव गरेका
छन्। New South Wales का करिब एक हजार प्रधानाध्यापक सहभागी
सर्वेक्षणमा ८७ प्रतिशतले विद्यार्थी कक्षामा कम विचलित भएको र ८१ प्रतिशतले
सिकाइमा सुधार देखिएको बताएका थिए (Australian Government
Department of Education, 2024, 2025)।
नेदरल्यान्ड्समा
२०२४ देखि विद्यालयमा स्मार्टफोन, स्मार्ट घडी र
ट्याबलेटको गैरशैक्षिक प्रयोग प्रतिबन्धित गरियो। सरकारी अध्ययनले प्रतिबन्धपछि
सर्वेक्षणमा सहभागी माध्यमिक विद्यालयमध्ये ७५ प्रतिशतमा विद्यार्थीको एकाग्रता
सुध्रिएको, करिब दुई तिहाइ विद्यालयमा सामाजिक वातावरण
राम्रो भएको र एक तिहाइ विद्यालयमा शैक्षिक उपलब्धि सुधारिएको देखायो (Reuters,
2025)। यो तथ्य महत्वपूर्ण छ। फोन हटाउँदा केवल पढाइ मात्र होइन, विद्यालयको मानवीय वातावरण पनि फेरिन सक्छ।
हंगेरीले २०२४ र
२०२५ शैक्षिक वर्षदेखि प्राथमिक, माध्यमिक र व्यावसायिक
विद्यालयका विद्यार्थीहरूका लागि विद्यालय समयमा मोबाइल र इन्टरनेट चल्ने स्मार्ट
उपकरणको प्रयोग कडाइका साथ सीमित गर्यो। शिक्षक वा विद्यालय प्रमुखले शैक्षिक
प्रयोजनका लागि अनुमति दिएको अवस्थाबाहेक यस्तो उपकरण विद्यार्थीको पहुँचबाहिर
राख्नुपर्ने व्यवस्था गरियो (Eurydice, 2025)। इटालीले पनि २०२४ मा प्राथमिक र निम्न
माध्यमिक तहमा स्मार्टफोन प्रयोग, शैक्षिक प्रयोजनका
लागि समेत, कडा रूपमा रोक्ने नीति ल्यायो र २०२५ मा उच्च
माध्यमिक तहसम्म विस्तार गर्ने निर्देशन जारी गर्यो (Italian
Ministry of Education and Merit, 2024, 2025)।
युरोपभन्दा बाहिर
पनि यही लहर तीव्र छ। ब्राजिलले २०२५ मा विद्यालयमा विद्यार्थीको स्मार्टफोन
प्रयोग सीमित गर्ने राष्ट्रिय कानुन लागू गर्यो (Associated Press,
2025)। दक्षिण कोरियाले २०२५ मा कक्षाकोठामा मोबाइल फोन र डिजिटल उपकरण
प्रतिबन्ध गर्ने कानुन पारित गर्यो, जुन २०२६ देखि लागू
हुने छ। अत्यन्त डिजिटल समाज भएको दक्षिण कोरियाले समेत अब विद्यालयमा अनियन्त्रित
फोन प्रयोगलाई विद्यार्थी कल्याण र पढाइका लागि खतरा मानेको छ (Reuters,
2025)। चिलीले पनि प्राथमिक र निम्न माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा समयका बेला
स्मार्टफोन र स्मार्ट उपकरण प्रयोग रोक्ने कानुन पारित गरेको छ, जुन २०२६ शैक्षिक वर्षदेखि लागू हुने व्यवस्था छ (Associated
Press, 2025)। चेकियाले २०२७ देखि विद्यालयमा कक्षा र
विश्राम समय दुवैमा मोबाइल प्रयोग रोक्ने विधेयक अघि सारेको छ (Reuters,
2026)।
यी देशहरू एउटै
राजनीतिक विचारधाराका होइनन्। तिनको शिक्षा प्रणाली, संस्कृति,
आयस्तर र प्रविधि पहुँच पनि फरक छन्। तर निष्कर्ष उस्तै हुँदै गएको
छ। बालबालिकाको ध्यान, सिकाइ र सामाजिक विकासलाई एल्गोरिदम,
सूचना र अन्त्य नहुने स्क्रोलको जिम्मा लगाउन मिल्दैन। विद्यालय
प्रविधि कम्पनीहरूको प्रयोगशाला होइन। विद्यालय बच्चाको मस्तिष्क, चरित्र, मित्रता र भविष्य बनाउने ठाउँ हो।
नेपालका
लागि नीति निर्माताले सोच्नुपर्ने कुरा
नेपालमा पनि यो बहस
अब ढिलो गर्न मिल्ने अवस्थामा छैन। स्मार्टफोन आज सहरका निजी विद्यालयमा मात्र
होइन,
गाउँ, बजार, सरकारी
विद्यालय, अतिरिक्त कक्षा र घरघरमा पुगेको छ। बालबालिका
अनलाइन खेल, छोटा भिडियो, सामाजिक
सञ्जाल, समूह कुराकानी र राति अबेरसम्म चल्ने सूचनाको
संसारमा छिर्दैछन्। अभिभावकहरू चिन्तित छन्, शिक्षकहरू
कक्षामा विद्यार्थीको ध्यान सम्हाल्न संघर्ष गरिरहेका छन्, र
विद्यार्थीहरू आफैं पनि स्क्रिनबाट बाहिर निस्कन नसक्ने बानीमा फस्दैछन्।
सत्य असहज हुन सक्छ,
तर भन्नैपर्छ। विद्यालय समयमा स्मार्टफोन बालबालिकाको अधिकार होइन,
उनीहरूको ध्यानमाथि आक्रमण गर्ने उपकरण बन्न सक्छ। बच्चालाई शिक्षा
दिने ठाउँमा उनीहरूको ध्यान निजी कम्पनीका एल्गोरिदमसँग प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य
पार्नु अन्याय हो। जब कक्षा चलिरहेको हुन्छ, त्यहाँ शिक्षक र
विद्यार्थीबीचको सम्बन्ध मुख्य हुनुपर्छ, फोन र सूचना होइन।
नेपाल सरकारले
विद्यालयमा स्मार्टफोनसम्बन्धी स्पष्ट राष्ट्रिय मापदण्ड बनाउनुपर्छ। यो नीति
दण्डात्मक मात्र हुनु हुँदैन, तर स्पष्ट, समान र व्यवहारिक हुनुपर्छ। पहिलो चरणमा कक्षा १० सम्मका विद्यार्थीका
लागि विद्यालय समयभरि इन्टरनेट चल्ने स्मार्टफोन प्रयोग निषेध गर्न सकिन्छ। फोन
विद्यालय ल्याउनैपर्ने विशेष अवस्था भए, प्रवेशद्वारमा वा
कक्षागत सुरक्षित भण्डारणमा राख्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। चिकित्सकीय आवश्यकता,
अपाङ्गता, विशेष शैक्षिक आवश्यकता वा शिक्षकले
स्पष्ट रूपमा अनुमति दिएको शैक्षिक प्रयोजनका लागि सीमित अपवाद राख्न सकिन्छ।
दोस्रो,
विद्यालय समयलाई पूर्ण फोन मुक्त विद्यालय दिन बनाउने दिशामा नीति
जानुपर्छ। कक्षामा मात्र होइन, विश्राम समय, खाजा समय र खेलमैदानमा पनि फोनबाट टाढा राख्नु आवश्यक छ। बालबालिकाको
विश्राम समय उनीहरूले एकअर्कासँग बोल्ने, खेल्ने, सामाजिक संकेत पढ्ने, झगडा मिलाउने र सम्बन्ध बनाउने
समय हो। त्यो समय पनि स्क्रिनले खाइदियो भने विद्यालयले पढाइ त दिन सक्छ, तर बाल्यकाल दिन सक्दैन।
तेस्रो,
सरकारले स्मार्टफोन प्रतिबन्धसँगै वैकल्पिक सामाजिक र शारीरिक
गतिविधि अनिवार्य बनाउनुपर्छ। केवल फोन खोसेर बच्चालाई खाली छोड्ने नीति सफल
हुँदैन। विद्यालयमा खेल, पुस्तकालय, कला,
संगीत, वक्तृत्वकला, बाल
क्लब, बगैंचा तथा वृक्षरोपण, बाहिरी
गतिविधि र संरचित स्वतन्त्र खेल बढाउनुपर्छ। “फोन नचलाऊ” भन्दा बलियो नीति “फोनको
सट्टा जीवनसँग जोड” हो।
चौथो,
अभिभावकलाई पनि सामूहिक रूपमा जोड्नुपर्छ। धेरै अभिभावक व्यक्तिगत
रूपमा स्मार्टफोन ढिलो दिन चाहन्छन्, तर “अरू सबैसँग छ”
भन्ने डरले पछि हट्छन्। सरकारले, स्थानीय तहले र
विद्यालयहरूले अभिभावक प्रतिबद्धता मोडेल बनाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि कक्षा ८
सम्म इन्टरनेट चल्ने स्मार्टफोन नदिने, कक्षा १० अघि सामाजिक
सञ्जाल खाता नखोल्ने, सुत्ने कोठामा फोन नराख्ने र विद्यालय
समयमा अभिभावकले बच्चालाई फोन सन्देश नपठाउने जस्ता सामूहिक प्रतिबद्धता उपयोगी
हुन सक्छन्।
पाँचौँ,
नेपालले फोन प्रतिबन्धलाई डिजिटल साक्षरताको विरोधका रूपमा बुझ्नु
हुँदैन। विद्यालयमा कम्प्युटर, इन्टरनेट, अनुसन्धान सीप र जिम्मेवार डिजिटल प्रयोग सिकाउनुपर्छ। तर व्यक्तिगत
स्मार्टफोन र एल्गोरिदमले चलाउने सामाजिक सञ्जाललाई डिजिटल शिक्षा भन्न मिल्दैन।
शिक्षकको निगरानीमा प्रयोग हुने सिकाइ उपकरण र बच्चाको हातमा दिनभरि रहने लत लगाउन
सक्ने स्मार्टफोन एउटै कुरा होइनन्।
छैटौँ,
नीति लागू गर्दा अपमान, कुटपिट, फोन फुटाउने, सार्वजनिक बेइज्जत गर्ने जस्ता
अस्वीकार्य व्यवहार रोक्नुपर्छ। नियम कडा हुन सक्छ, तर
कार्यान्वयन बालमैत्री र कानुनी हुनुपर्छ। पहिलो पटक उल्लङ्घन हुँदा सम्झाउने,
दोहोरिएमा फोन अभिभावकलाई बुझाउने, निरन्तर
समस्या भए परामर्श र अभिभावक बैठक गर्ने व्यवस्था राख्न सकिन्छ। उद्देश्य बच्चालाई
सजाय दिनु होइन, बच्चाको ध्यान र विकासलाई जोगाउनु हो।
नेपालका लागि अब
प्रश्न “फोन चलाउन दिने कि नदिने?” मात्र होइन। वास्तविक
प्रश्न हो, “हामी विद्यालयलाई कस्तो ठाउँ बनाउन चाहन्छौँ?”
यदि विद्यालयमा बच्चा पढ्न बस्दा पनि उसको ध्यान TikTok, खेल, सन्देश, सूचना र अनलाइन
तुलनाले तानिरहेको छ भने हामीले शिक्षा प्रणालीको मूल आधारमै फोनलाई प्रवेश
गराइसकेका छौँ। यस्तो अवस्थामा मौन बस्नु तटस्थता होइन, बालबालिकाको
पक्षमा नीति बनाउन असफल हुनु हो।
विद्यालयमा
स्मार्टफोन हटाउँदा विद्यार्थीको ध्यान, कक्षाको
वातावरण र प्रत्यक्ष सामाजिक सम्बन्धमा सुधार आउने सम्भावना बलियो छ। मानसिक
स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष सुधार कति हुन्छ भन्ने प्रमाण अझै मिश्रित छ, किनभने बच्चाको मानसिक स्वास्थ्य घर, समाज, निद्रा, गरीबी, पारिवारिक
सम्बन्ध र अनलाइन जीवनका धेरै पक्षसँग जोडिएको हुन्छ। तर प्रमाण मिश्रित छ भन्दैमा
कक्षाकोठामा निरन्तर ध्यान भंग गर्ने वातावरणलाई सामान्य मान्न मिल्दैन। धुवाँले
बच्चालाई हानि गर्छ भन्ने थाहा भएपछि विद्यालयभित्र चुरोटलाई “व्यक्तिगत छनोट”
भनेर छोड्न मिल्दैन। त्यसैगरी, बच्चाको ध्यान र निद्रामाथि
लगातार आक्रमण गर्ने उपकरणलाई विद्यालयभित्र अनियन्त्रित रूपमा छोड्नु पनि अब
जिम्मेवार नीति होइन।
सरकारले ढिलो नगरी
राष्ट्रिय छलफल सुरु गर्नुपर्छ। शिक्षा मन्त्रालय, स्वास्थ्य
मन्त्रालय, स्थानीय तह, बालरोग
विशेषज्ञ, मनोवैज्ञानिक, शिक्षक,
अभिभावक र विद्यार्थी प्रतिनिधि सम्मिलित कार्यदल बनाएर नेपालका
विद्यालयका लागि स्मार्टफोन नीति बनाउनुपर्छ। पहिलो चरणमा केही स्थानीय तह वा
जिल्लामा नमुना फोन मुक्त विद्यालय कार्यक्रम सुरु गर्न सकिन्छ। त्यसपछि उपस्थिति,
अनुशासन, बुलिङ, एकाग्रता,
सिकाइ उपलब्धि, निद्रा बानी र विद्यार्थी
कल्याणजस्ता सूचकहरू मापन गरेर नीति सुधार्दै राष्ट्रिय रूपमा विस्तार गर्न
सकिन्छ।
समाधान
अभिभावकको मात्र जिम्मेवारी होइन
डिजिटल समस्या
व्यक्तिगत परिवारले मात्र समाधान गर्न सक्दैन। एउटा परिवारले बच्चालाई स्मार्टफोन
नदिँदा पनि कक्षाका धेरै साथीहरू सामाजिक सञ्जालमा छन् भने बच्चाले आफू छुटेको
महसुस गर्न सक्छ। यही साथी समूहको दबाबले अभिभावकलाई चाँडै फोन दिन बाध्य बनाउँछ।
त्यसैले समाधान सामूहिक हुनुपर्छ।
Wait Until 8th जस्ता अभियानहरूले अभिभावकहरूलाई मिलेर कम्तीमा ८ कक्षा सकिनुअघि
स्मार्टफोन नदिने प्रतिबद्धता गर्न प्रेरित गर्छन्। यसको उद्देश्य बच्चालाई
सम्पर्कबाट काट्नु होइन। आवश्यक परे साधारण फोन वा स्मार्ट घडीजस्ता सीमित उपकरण
प्रयोग गरेर फोन कल र सन्देशको सुविधा राख्न सकिन्छ, तर
इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र एल्गोरिदमले चलाउने सामग्रीबाट
बालबालिकालाई केही वर्ष बचाउन सकिन्छ (Wait Until 8th, n.d.)।
अमेरिकी बालरोग
अकादमीले पनि “कुन उमेरमा फोन सुरक्षित हुन्छ?” भन्ने
प्रश्नको एउटै सबैलाई मिल्ने उत्तर नभएको बताउँछ। बच्चाको परिपक्वता, सत्य बोल्ने बानी, सामाजिक द्वन्द्व सम्हाल्ने
क्षमता, गोपनीयता बुझ्ने क्षमता र परिवारको निगरानी सबै
कुराले फरक पार्छ (American Academy of Pediatrics, 2026)।
घरमा
के गर्न सकिन्छ?
सबैभन्दा पहिले
घरमा स्क्रिनबारे स्पष्ट र व्यावहारिक नियम चाहिन्छ। बच्चालाई मात्र होइन,
वयस्कलाई पनि लागू हुने नियम प्रभावकारी हुन्छ। खाना खाने बेला फोन
नचलाउने, सुत्ने कोठामा फोन नराख्ने, सुत्नुभन्दा
कम्तीमा एक घण्टा अगाडि स्क्रिन बन्द गर्ने, गृहकार्य समयमा
सूचना बन्द गर्ने र परिवारसँग प्रविधि मुक्त समय राख्ने जस्ता साना नियमहरू उपयोगी
हुन सक्छन् (American Academy of
Pediatrics, 2026; U.S. Surgeon General, 2023)।
तर नियम बनाउँदा
बच्चालाई अपराधी जस्तो व्यवहार गर्नु हुँदैन। धेरै बच्चाका लागि फोन साथीहरूसँग
जोडिने,
तनावबाट भाग्ने वा एक्लोपन कम गर्ने माध्यम हुन सक्छ। त्यसैले फोन
खोस्नु मात्र समाधान होइन। बच्चासँग कुराकानी गर्नु, ऊ किन
बारम्बार स्क्रिनमा जान्छ भन्ने बुझ्नु, वैकल्पिक गतिविधि
दिनु र आवश्यक परे मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनु पनि महत्वपूर्ण छ।
स्क्रिन समय घटाउने
सबैभन्दा राम्रो उपाय “नचलाऊ” मात्र होइन, “यसको
सट्टा के गर्ने?” भन्ने उत्तर दिनु हो। बाहिर खेल, खेलकुद, संगीत, चित्रकला,
पुस्तक, परिवारसँग हिँडाइ, साथीहरूसँग प्रत्यक्ष भेट, सामुदायिक गतिविधि र
प्रकृतिमा समय बिताउने अवसर बढाउनुपर्छ। केही विशेषज्ञहरूले यसलाई हरियो समय,
अर्थात् प्रकृति र बाहिरी संसारमा बिताउने समय, बढाउने उपायका रूपमा बुझाउँछन्।
निष्कर्ष:
बाल्यकाललाई फेरि वास्तविक संसारसँग जोड्ने बेला
स्मार्टफोन र
सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनका शक्तिशाली साधन हुन्। तिनीहरूले ज्ञान,
सम्पर्क, अभिव्यक्ति र सहयोगका अवसर दिन
सक्छन्। तर बालबालिका र किशोरकिशोरीका लागि यी साधनहरू वयस्कसरह खुला रूपमा उपलब्ध
गराउँदा समस्या आउन सक्छ। बच्चाको मस्तिष्क, आत्मसम्मान,
ध्यान, निद्रा र सामाजिक सीप अझै विकासकै
क्रममा हुन्छ। यही समयमा अनन्त स्क्रोल, निरन्तर सूचना,
सामाजिक तुलना र एल्गोरिदमले दिने इनामको संसारले उनीहरूको विकासलाई
असन्तुलित बनाउन सक्छ।
समाधान
प्रविधिविरोधी हुनु होइन। समाधान बालबालिकाको पक्षमा प्रविधिलाई सीमित,
सुरक्षित र विकासमैत्री बनाउनु हो। विद्यालयले पढाइ र सम्बन्धका
लागि फोन मुक्त वातावरण बनाउन सक्छ। अभिभावकहरूले सामूहिक रूपमा स्मार्टफोन ढिलो
दिने निर्णय गर्न सक्छन्। नीति निर्माताले प्रविधि कम्पनीलाई बालबालिकाको सुरक्षा
केन्द्रमा राख्ने नियम बनाउन सक्छन्। परिवारले घरमा निद्रा, खेल,
किताब, संवाद र बाहिरी संसारलाई फेरि
प्राथमिकता दिन सक्छ।
बालबालिकालाई केवल
छिटो इन्टरनेट चाहिएको छैन। उनीहरूलाई निद्रा, खेल,
साथी, परिवार, प्रकृति,
धैर्य, आत्मविश्वास र सुरक्षित सम्बन्ध
चाहिएको छ। ती कुरा कुनै एल्गोरिदमले दिन सक्दैन। त्यसका लागि हामीले बाल्यकाललाई
फेरि स्क्रिनबाट होइन, जीवनबाट भर्नुपर्ने समय आएको छ।
बालबालिकाको भविष्य
बचाउने काम सहज हुँदैन। तर कठिन सत्यबाट भागेर सजिलो झूट बोल्नु अझ खतरनाक हुन्छ।
स्मार्टफोन वयस्कको उपकरण हो। बालबालिकाको जीवनमा यो कहिले,
कसरी र कति प्रवेश गर्ने भन्ने निर्णय बच्चाले होइन, जिम्मेवार समाजले गर्नुपर्छ। अब नेपालले पनि त्यो जिम्मेवारी लिनुपर्ने
समय आएको छ।
