क्षयरोग सेवा दशकौँदेखि विस्तार भइरहँदा पनि हामी किन अझै क्षयरोग अन्त्य गर्ने बाटोमा छैनौँ?

विगत केही दशकमा क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रमहरूले रोग निदान र उपचार सेवा विस्तारमा उल्लेखनीय प्रगति गरेका छन्। परम्परागत रूपमा सफलता कार्यक्रमका सूचकबाट मापन गरिँदै आएको छ, जस्तै अनुमानित  TB क्षयरोगका ७० प्रतिशत बिरामी पत्ता लगाउनु र पहिचान भएका बिरामीमध्ये ८५ प्रतिशतलाई सफल उपचार गराउनु। यी लक्ष्य हासिल हुँदा लाखौँ मानिसको ज्यान बचेको छ, र यो उपलब्धि महत्त्वपूर्ण छ।

तर एउटा आधारभूत प्रश्न अझै बाँकी छ:

यदि हामी यस्ता कार्यक्रमगत लक्ष्य पूरा गर्दै आएका छौँ भने क्षयरोग आज पनि संसारकै सबैभन्दा घातक सङ्क्रामक रोग किन छ?

यसको उत्तर स्पष्ट छ। क्षयरोग अन्त्य गर्न निदान र उपचार सेवा मात्र विस्तार गर्नु पर्याप्त छैन। हामी रोग लागेपछि उपचार गर्न सक्षम बन्दै गएका छौँ, तर रोग नै लाग्न नदिन भने अझै पर्याप्त सफल भएका छैनौँ। त्यसैले हरेक वर्ष लाखौँ मानिसमा क्षयरोग देखिन जारी छ।

१. अझै पूर्ण रूपमा सक्रिय हुन नसकेको स्थानीय नेतृत्व र राजनीतिक इच्छाशक्ति

स्थानीय नेता, विशेषगरी नगरप्रमुख र मेयरहरू, क्षयरोग उन्मूलनलाई गति दिन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। राष्ट्रिय सरकारले नीति बनाउँछ, तर त्यसको कार्यान्वयन स्थानीय सरकारले अघि बढाउँछ। स्थानीय विकास योजनामा क्षयरोगलाई प्राथमिकता दिनु, रोकथामलाई बलियो बनाउनु, सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण र पोषण सुधारमा काम गर्नु, समयमै जाँच र स्क्रिनिङ विस्तार गर्नु, स्थानीय स्रोत परिचालन गर्नु, विभिन्न क्षेत्रबीच समन्वय गर्नु र क्षयरोग सेवामा सबैको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु स्थानीय नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण भूमिका हो। यस्तो नेतृत्वले क्षयरोग अन्त्य गर्ने दिशामा प्रगति धेरै छिटो बनाउन सक्छ।

२. क्षयरोगका मूल कारणहरू समाधान भइरहेका छैनन्

धेरैजसो नयाँ क्षयरोगका घटना सुर्तीजन्य पदार्थको धुम्रपान, हानिकारक मदिरा सेवन, कुपोषण, मधुमेह र एचआईभी संक्रमणसँग जोडिएका छन्। यी जोखिम कारकबारे वैज्ञानिक प्रमाण स्पष्ट छ। विश्व र राष्ट्रिय क्षयरोग नियन्त्रण रणनीतिहरूले पनि यी क्षेत्रलाई हस्तक्षेपका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानेका छन्। सामूहिक रूपमा यी कारणहरूले हरेक वर्ष लाखौँ नयाँ क्षयरोगका घटना निम्त्याउँछन्। त्यसैले व्यापक क्षयरोग रोकथाम र नियन्त्रणका लागि यी कारणहरूलाई लक्ष्य बनाउनु अनिवार्य छ।

सन् २०२४ मा विश्वभरि अनुमानित ९ लाख ७० हजार नयाँ क्षयरोगका घटना कुपोषणसँग, ९ लाख ३० हजार मधुमेहसँग, ७ लाख ४० हजार मदिरा प्रयोगसम्बन्धी समस्यासँग, ७ लाख धुम्रपानसँग र ५ लाख ७० हजार एचआईभी संक्रमणसँग सम्बन्धित थिए।

उदाहरणका लागि, मधुमेह भएको र धुम्रपान गर्ने व्यक्तिमा क्षयरोग हुने जोखिम धेरै बढी हुन्छ। यदि स्वास्थ्य प्रणालीले क्षयरोग देखिएपछि मात्र उपचार गर्छ, तर धुम्रपान छोड्न सहयोग गर्दैन वा मधुमेहको राम्रो व्यवस्थापन गर्दैन भने ती व्यक्ति फेरि बिरामी पर्न सक्ने उच्च जोखिममा रहन्छन्। त्यस्तै कारणले अरू धेरै मानिसमा पनि क्षयरोग विकसित भइरहन्छ।

३. स्वास्थ्य प्रणाली अझै रोकथाममुखी होइन, प्रतिक्रिया दिने ढाँचामै छ

धेरैजसो क्षयरोग कार्यक्रमहरू कुनै व्यक्ति बिरामी भएपछि मात्र सक्रिय हुन्छन्। त्यतिबेलासम्म उक्त व्यक्तिले परिवारका सदस्य, सहकर्मी वा समुदायका अरू मानिसमा क्षयरोग सारिसकेको हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, लगातार खोकी लागिरहेको बिरामीले स्वास्थ्य सेवा लिन केही महिना ढिला गर्न सक्छ। त्यस अवधिमा उसले थाहा नपाई घरका धेरै सदस्यलाई संक्रमण सार्न सक्छ। सक्रिय र समयमै गरिने स्क्रिनिङले यस्ता थप संक्रमण रोक्न सक्थ्यो।

४. स्क्रिनिङ रणनीति अझै सीमित छ

धेरै देशहरू अझै पनि बिरामी आफैँ स्वास्थ्य संस्थामा आएपछि मात्र क्षयरोग पत्ता लगाउने निष्क्रिय पद्धतिमा वा एचआईभी संक्रमित व्यक्ति, शरणार्थी र कारागारमा रहेका व्यक्तिजस्ता केही चयनित उच्च जोखिम समूहमा मात्र लक्षित स्क्रिनिङमा भर पर्छन्। यी उपायहरू महत्त्वपूर्ण छन्, तर सबै संक्रमण फैलाउन सक्ने क्षयरोगका घटना पत्ता लगाउन यी पर्याप्त हुँदैनन्।

देशहरू क्षयरोग उन्मूलनतर्फ अघि बढ्दै गर्दा, उच्च भार भएका समुदायमा अझ फराकिलो र व्यवस्थित सामूहिक स्क्रिनिङ आवश्यक पर्न सक्छ। यससँगै सम्पर्कमा आएका व्यक्तिको खोजी र योग्य व्यक्तिका लागि रोकथाम उपचार पनि बलियो बनाउनुपर्छ।

५. सामाजिक र आर्थिक अवरोधहरूले क्षयरोगलाई निरन्तर बढाइरहेका छन्

क्षयरोग गरिबी, भीडभाडयुक्त बसोबास, कमजोर पोषण र स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँचसँग नजिकबाट जोडिएको छ। निदान र उपचार निःशुल्क भए पनि बिरामीले यातायात खर्च, आम्दानी गुम्ने समस्या र खाद्य असुरक्षाजस्ता अप्रत्यक्ष खर्च बेहोर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि, दैनिक ज्यालामा काम गर्ने व्यक्तिले क्लिनिक जानु भनेको एक दिनको आम्दानी गुमाउनु हो भनेर जाँच गराउन ढिलाइ गर्न सक्छ। यस्तो ढिलाइले रोग गम्भीर बनाउँछ र समुदायमा संक्रमण फैलिने जोखिम पनि बढाउँछ।

६. सार्वभौमिक स्वास्थ्य सुरक्षा अझै अपूर्ण छ

धेरै देशहरूले क्षयरोग रोकथाम र उपचारलाई सार्वभौमिक स्वास्थ्य सुरक्षाभित्र पूर्ण रूपमा समेटेका छैनन्। आर्थिक अभाव अझै पनि समयमै निदान, उपचार पूरा गर्ने प्रक्रिया र रोकथाम सेवाका लागि ठूलो अवरोध बनेको छ।

क्षयरोग अन्त्य गर्न कुनै पनि व्यक्तिले निदान, उपचार, रोकथाम उपचार, पोषण सहयोग वा धुम्रपान, मधुमेह र एचआईभीजस्ता सम्बन्धित अवस्थाको व्यवस्थापनमा आर्थिक अवरोध भोग्नु नपर्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

७. रोकथाममा लगानी कम छ र प्रयासहरू छरिएका छन्

क्षयरोग कार्यक्रमहरूले अझै पनि धेरै स्रोत रोग पत्ता लगाउने र उपचार गर्ने काममा खर्च गर्छन्। नयाँ संक्रमण रोक्ने र जोखिम कारक घटाउने काममा तुलनात्मक रूपमा कम लगानी हुन्छ।

प्रभावकारी रोकथाममा सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण र धुम्रपान छोडाउने सेवा, हानिकारक मदिरा सेवन घटाउने उपाय, मधुमेह रोकथाम र व्यवस्थापन, एचआईभी रोकथाम र उपचार, पोषण सहयोग र योग्य जनसंख्याका लागि क्षयरोग रोकथाम उपचार पर्छन्। यी हस्तक्षेपहरूले क्षयरोग मात्र घटाउँदैनन्, समग्र जनस्वास्थ्य पनि सुधार गर्छन्।

८. वित्तीय स्रोतलाई धेरै साँघुरो दृष्टिले हेरिन्छ

सीमित बजेटलाई प्रायः क्षयरोग नियन्त्रणको मुख्य बाधा भनिन्छ। थप लगानी आवश्यक छ, तर प्रश्न पैसा कति छ भन्ने मात्र होइन। देशहरूले स्रोत कसरी जुटाउँछन् र कसरी बाँडफाँट गर्छन् भन्ने पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

घरेलु स्रोत जुटाउने अवसरहरू धेरै ठाउँमा पर्याप्त प्रयोग भएका छैनन्। सुर्तीजन्य पदार्थ, मदिरा र चिनी मिसाइएका पेय पदार्थमा लगाइने स्वास्थ्य करले ठूलो राजस्व उठाउन सक्छ। साथसाथै यसले क्षयरोगका प्रमुख जोखिम कारक पनि घटाउन मद्दत गर्छ।

उदाहरणका लागि, सुर्तीजन्य पदार्थमा अन्तःशुल्क बढाउँदा धुम्रपान गर्ने दर घट्छ। धुम्रपान क्षयरोगको प्रमुख कारकमध्ये एक हो। त्यही करबाट उठेको थप सरकारी राजस्व क्षयरोग रोकथाम, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा र सार्वभौमिक स्वास्थ्य सुरक्षामा पुनः लगानी गर्न सकिन्छ। यसले जनस्वास्थ्यका लागि दोहोरो लाभ दिन्छ।

९. प्रगति पर्याप्त छिटो छैन

निदान र उपचारमा सुधार भए पनि विश्वव्यापी क्षयरोगको नयाँ संक्रमण घट्ने गति अझै पनि क्षयरोग अन्त्य रणनीतिका लक्ष्य पूरा गर्न पर्याप्त छैन। रोकथाम प्रयास बलियो नबनाए देशहरूले क्षयरोग लाग्ने मानिसको संख्या घटाउनुको सट्टा हरेक वर्ष लाखौँ नयाँ बिरामीको उपचार गरिरहनुपर्नेछ।

क्षयरोग नियन्त्रणबाट क्षयरोग उन्मूलनतर्फ

क्षयरोग अन्त्य गर्न उपचार केन्द्रित ढाँचाबाट रोकथाममुखी, मानिस केन्द्रित र बहुक्षेत्रीय ढाँचातर्फ आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छ। उच्च गुणस्तरको निदान र उपचार अझै पनि अनिवार्य छन्। तर यी सेवासँगै क्षयरोग बढाउने मूल कारणलाई सम्बोधन गर्ने गरी विभिन्न क्षेत्रबीच समन्वित काम हुनुपर्छ।

यसको अर्थ क्षयरोग कार्यक्रम, सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा नियन्त्रण कार्यक्रम, मधुमेह तथा एचआईभी सेवा, पोषण कार्यक्रम, सार्वभौमिक स्वास्थ्य सुरक्षा, सामाजिक संरक्षण, आवास, गरिबी र स्वास्थ्यका अन्य सामाजिक निर्धारकलाई सम्बोधन गर्ने पहलबीच कार्यक्रम समन्वय र एकीकृत सेवा प्रवाह बलियो बनाउनु हो।

सरल भाषामा भन्दा, क्षयरोगको उपचारले आज जीवन बचाउँछ। क्षयरोगको रोकथामले आज पनि जीवन बचाउँछ र भविष्यका पुस्तालाई पनि सुरक्षित गर्छ।

क्षयरोग अन्त्य गर्न उच्च गुणस्तरको निदान र उपचार मात्र पर्याप्त छैन। देशहरूले क्षयरोग रोकथाम, व्यवस्थित स्क्रिनिङ, समयमै निदान, छिटो उपचार र महामारीलाई अघि बढाइरहेका प्रमुख जोखिम कारक तथा सामाजिक निर्धारकलाई सम्बोधन गर्ने एकीकृत सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

क्षयरोग उन्मूलनको बाटो स्पष्ट छ: सबै क्षयरोग रोकौँ, सबै क्षयरोग पत्ता लगाऔँ र सबै क्षयरोगको उपचार गरौँ। रोकथाम पहिलो सुरक्षा रेखा बन्नुपर्छ। क्षयरोग भएका हरेक व्यक्ति समयमै पहिचान हुनुपर्छ, र पहिचान भएका सबैले समयमै, गुणस्तरीय उपचार र आवश्यक सहयोग पाउनुपर्छ।

यो लक्ष्य हासिल गर्न स्वास्थ्य क्षेत्रभन्दा बाहिरसम्म फैलिएको बलियो राजनीतिक नेतृत्व आवश्यक छ। स्थानीय नेता, विशेषगरी नगरप्रमुख र मेयरहरू, स्रोत परिचालन गर्न, बहुक्षेत्रीय कामको समन्वय गर्न र क्षयरोग रोक्ने, समयमै पहिचान बढाउने तथा सबैका लागि गुणस्तरीय उपचार सुनिश्चित गर्ने स्वस्थ समुदाय निर्माण गर्न विशेष रूपमा सक्षम हुन्छन्।