सन् २०२५ को जनवरीमा कालिमाटी बजारबाट ६००
किलो पातदार तरकारी नष्ट गरिएको थियो, किनभने
सरकारी प्रयोगशाला परीक्षणले ती तरकारीमा अत्यधिक hidden pesticides विषादी अवशेष देखाएको थियो। यो
कुनै हल्ला वा अस्पष्ट अध्ययनको निष्कर्ष थिएन। यो राजधानीकै सरकारी परीक्षण
प्रणालीबाट आएको नतिजा थियो (Kathmandu Post, 2025)।
त्यसपछि पनि समस्या रोकिएन। सन् २०२५ को मे
महिनामा परीक्षण गरिएका केही तरकारीमा अर्गानोफस्फेट समूहका विषादी अवशेष अत्यन्तै
उच्च देखिए। ब्रोकोलीमा ९३.९१ प्रतिशत, लामो
बोडीमा ९५.२७ प्रतिशत र चितवनबाट आएको करेलामा ७५ प्रतिशत अवशेष देखिएको रिपोर्ट
गरिएको थियो। सरकारी प्रयोगशालाको मापदण्डअनुसार ४५ प्रतिशतभन्दा माथिको अवशेष
स्तर उपभोगका लागि असुरक्षित मानिन्छ। सन् २०२५ को अक्टोबरमा पनि मकवानपुरबाट आएको
अकबरे खुर्सानीमा अर्गानोफस्फेट अवशेष ५७.०७ प्रतिशत देखिएपछि ३० किलोभन्दा बढी
खुर्सानी नष्ट गरिएको थियो। त्यही परीक्षण क्रममा हरियो फर्सी, घिरौँला र काँक्रोमा पनि सुरक्षित सीमाभन्दा माथि विषादी अवशेष भेटिएको
रिपोर्ट गरिएको थियो (FreshPlaza, 2025)।
जब तरकारी देशकै ठूलो थोक बजार हुँदै घरघर
पुग्छ,
समस्या व्यक्तिगत भान्साको होइन, खाद्य
प्रणालीको हुन्छ। तरकारी धोएर खानु राम्रो बानी हो, तर यो
विषादी नियमनको विकल्प होइन। यदि विषादी प्रयोग, पर्खाइ अवधि,
बजार परीक्षण, कानुन कार्यान्वयन र किसान
शिक्षा कमजोर छन् भने उपभोक्ताको धारामा बग्ने पानीले मात्र सार्वजनिक स्वास्थ्य
जोगाउन सक्दैन।
नेपालका धेरै घरमा अझै पनि एउटा बलियो
विश्वास छ। तरकारी राम्रोसँग धोएपछि सुरक्षित हुन्छ। यो विश्वास दक्षिण एसियाका
धेरै समाजमा सामान्य छ। बजारबाट ल्याएको साग, बोडी,
करेला, खुर्सानी वा काउलीलाई धाराको पानीमा
धुने, नुनपानीमा राख्ने, बेस्सरी
मिच्ने वा पकाउने गरेपछि विषादीको जोखिम हट्छ भन्ने सोच धेरै परिवारमा छ। सबै
विषादी तरकारीको बाहिरी सतहमा मात्र बसेका हुँदैनन्। केही विषादी सतहमा रहन्छन्,
त्यसैले धुँदा वा बोक्रा ताछ्दा केही मात्रा घट्न सक्छ। तर
बिरुवाभित्र सोसिएर फैलिने विषादी, अर्थात् सिस्टेमिक विषादी,
पानीले हटाउन सकिँदैन। यस्तो रसायन बिरुवाको जराबाट वा पातबाट
सोसिएपछि रसवाहिनी प्रणालीमार्फत पात, डाँठ, फूल, फल, पराग र रससम्म पुग्न
सक्छ। थायामेथोक्सामजस्ता नियोनिकोटिनोइड विषादी यही गुणका कारण प्रयोग गरिन्छन्।
अध्ययनहरूले यस्ता रसायन बिरुवाको रससँगै विभिन्न भागमा पुग्ने देखाएका छन् (Stoner
& Eitzer, 2012; Li et al., 2023; Tian et al., 2022)।
यही कारण सतहमा रहने विषादी र बिरुवाभित्र
पस्ने विषादीबीचको फरक सामान्य प्राविधिक कुरा मात्र होइन। यो उपभोक्ताको सुरक्षा
निर्धारण गर्ने मुख्य कुरा हो। यदि विषादी बाहिरी सतहमा मात्र छ भने धुने,
मिच्ने वा बोक्रा ताछ्ने प्रक्रियाले केही जोखिम घटाउन सक्छ। तर यदि
रसायन पहिले नै बिरुवाभित्र सोसिएर खानयोग्य भागसम्म पुगिसकेको छ भने पानीले
त्यसलाई बाहिर निकाल्न सक्दैन। पानीले सतह सफा गर्न सक्छ, तर
बिरुवाभित्र पुगेको विषादी, कमजोर नियमन र बजारमा छिर्न
दिएको असुरक्षित खाद्य प्रणालीलाई धोएर हटाउन सक्दैन।
यो जोखिम तरकारीमा मात्र सीमित छैन। सन्
२०२५ मा प्रकाशित Bhandari र
सहलेखकहरूको अध्ययनले काठमाडौँ उपत्यकाका तीन जिल्लामा उपभोग हुने चामलका नमुना
परीक्षण गरेको थियो। भारतको Council of Scientific and
Industrial Research अन्तर्गतको Indian
Institute of Toxicology Research र
काठमाडौँका अनुसन्धानकर्ताहरूको सहकार्यमा गरिएको उक्त अध्ययनले परीक्षण गरिएका
चामल नमुनामध्ये ८३ प्रतिशतमा विषादी अवशेष भेटिएको देखायो। विषादी अवशेष भेटिएका
नमुनामध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढीमा एकभन्दा धेरै प्रकारका विषादी अवशेष थिए।
अनुसन्धानकर्ताहरूले ट्राइसाइक्लाजोल, थायामेथोक्साम र
टेबुकोनाजोलजस्ता विषादी भेटिएको उल्लेख गरेका छन्। यीमध्ये केही अवशेष युरोपेली
संघले तोकेको अधिकतम अवशेष सीमाभन्दा माथि रहेको अध्ययनमा जनाइएको छ (Bhandari
et al., 2025)।
यो निष्कर्ष दक्षिण एसियाका लागि अझ गम्भीर
छ,
किनभने यस क्षेत्रमा अधिकांश घरपरिवारले भात दैनिक रूपमा खान्छन्।
सागसब्जीमा बाहिरबाट छर्किएको विषादी देखिन्छ वा कम्तीमा त्यसको शंका गरिन्छ। तर
चामलको जोखिम त्यति सजिलै देखिँदैन। चामल सफा, सुक्खा र
सामान्य अन्नजस्तो देखिन्छ। धेरै घरमा चामल पखाल्ने चलन भए पनि त्यो धुलो, साना कण वा भण्डारणको फोहोर हटाउन गरिन्छ, विषादीबाट
जोगिन होइन। त्यसैले चामलमा हुने विषादी अवशेष अझ खतरनाक सार्वजनिक स्वास्थ्य
चेतावनी हो। जोखिम अदृश्य छ, र सार्वजनिक बुझाइमा चामललाई
विषादीसँग जोडेर हेर्ने अभ्यास अझै बलियो बनेको छैन।
यो समस्या नेपालमा मात्र सीमित छैन।
बंगलादेशका तथ्याङ्क अझै चिन्ताजनक छन्। बंगलादेशमा पछिल्लो दशकभरि तरकारीमा
भेटिएका विषादी अवशेषबारे गरिएको समीक्षा अध्ययनले १,५७७ तरकारी नमुनामध्ये २९ प्रतिशतभन्दा बढीमा विषादी अवशेष भेटिएको
देखाएको छ। अझ गम्भीर कुरा, विषादी भेटिएका नमुनामध्ये करिब
७३ प्रतिशतले मानव स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि तोकिएको अधिकतम अवशेष सीमा नाघेका
थिए। लौका वर्गका दूषित नमुनाका सबैले अधिकतम सीमा नाघेका थिए। सिमी र बोडी वर्गका
९२ प्रतिशत, गोलभेडाका ७८ प्रतिशत, भन्टाका
७३ प्रतिशत, काँक्राका ६२ प्रतिशत, र
बन्दा तथा काउलीका ५० प्रतिशत दूषित नमुनामा विषादी अवशेष सुरक्षित सीमाभन्दा माथि
भेटिएको थियो (Khatun et al., 2023)।
समीक्षा अध्ययनले क्लोरपाइरिफोस,
डाइमिथोएट, डाइअजिनोन, मालाथियोन
र क्विनाल्फोसजस्ता विषादी बारम्बार भेटिएको उल्लेख गरेको छ। यी सबै अर्गानोफस्फेट
समूहका रसायन हुन्। यस्ता रसायनको मुख्य चिन्ता यसको स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने
कार्यविधि हो। यसले शरीरमा एसिटाइलकोलिनेस्टेरेज नामक महत्त्वपूर्ण इन्जाइमको
काममा अवरोध पुर्याउन सक्छ, जसले स्नायु सन्देशको सामान्य
नियन्त्रण बिगार्न सक्छ।
भारतमा पनि ढाँचा दोहोरिएको छ। सन् २०२५ मा
प्रकाशित Bansal को समीक्षा लेखले सन्
२०२४ जुलाईमा The Hindu मा
प्रकाशित एक अनुसन्धानात्मक रिपोर्टलाई उद्धृत गर्दै १९ प्रकारका तरकारी र १२
प्रकारका फलफूलका १९५ नमुनाको परीक्षणबारे उल्लेख गरेको छ। उक्त विवरणअनुसार,
परीक्षण गरिएका नमुनामध्ये १६ प्रतिशतमा विषादीको मात्रा अनुमति
दिइएको सीमाभन्दा धेरै माथि भेटिएको थियो (Bansal, 2025)। भारतको सरकारी निगरानी प्रणालीले पनि खुद्रा बजार, थोक बजार, खेत नजिकका उत्पादन, अन्न, तरकारी, फलफूल, मसला, दूध, माछा र पानीजस्ता
नमुनामा विषादी अवशेष जाँच्दै आएको छ। सन् २०१८ देखि २०२३ सम्म यस
कार्यक्रमअन्तर्गत १ लाख ३० हजारभन्दा बढी नमुना संकलन र विश्लेषण गरिएको उल्लेख
गरिएको छ (Bambawale et al., 2025)।
तर औपचारिक निगरानीले मात्र उपभोक्ताको
वास्तविक जोखिमको पूरा तस्वीर दिँदैन। परीक्षण कहाँ गरियो,
कति पटक गरियो, कुन खाद्यवस्तु छानियो,
कुन विधि प्रयोग गरियो र कुन रसायन खोजियो भन्ने कुराले नतिजा फरक
पार्न सक्छ। सन् २०२४ को युरोपेली संघको खाद्य तथा दाना द्रुत चेतावनी प्रणालीमा
भारतबाट उत्पत्ति भएका खाद्यवस्तुहरू विषादी अवशेषका घटनामा बारम्बार देखिएका थिए।
FoodChain
ID
ले उक्त प्रणालीबाट संकलित तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्दै सन् २०२४ मा
विषादी अवशेषसम्बन्धी घटनाहरूमा मेक्सिको, भारत र चीनबाट
आएका उत्पादनहरू धेरै संख्यामा जोडिएको जनाएको छ (FoodChain
ID, 2025)। यसको अर्थ भारतका सबै उत्पादन असुरक्षित छन् भन्ने होइन। तर कडा परीक्षण
हुँदा देखिने उल्लंघनले घरेलु बजारमा पनि समान स्तरको पारदर्शी परीक्षण र
सार्वजनिक सूचना आवश्यक छ भन्ने देखाउँछ।
समस्या रहस्यमय छैन। किसानलाई पनि थाहा छ,
कृषि अधिकारीलाई पनि थाहा छ, नियामक निकायलाई
पनि थाहा छ। तरकारी बजारमा ल्याउँदा ताजा, चम्किलो र
कीरारहित देखिनुपर्छ भन्ने दबाब हुन्छ। यही दबाबका कारण धेरै ठाउँमा तरकारी टिप्ने
बेलासम्मै विषादी छर्किने अभ्यास चलिरहेको छ। तर विषादी त्यसरी प्रयोग गर्न
बनाइएको होइन। कुनै पनि दर्ता भएको विषादी सुरक्षित मानिनुको आधार हुन्छ। त्यो
आधार हो, सही मात्रा, सही तरिका र बाली
टिप्नुअघिको अनिवार्य पर्खाइ अवधि।
विषादी छरेपछि केही दिन कुर्नुपर्छ,
ताकि बिरुवामा बाँकी रहेको विषादी अवशेष घटोस्। यही पर्खाइ अवधिलाई
बेवास्ता गरियो भने कानुनी रूपमा दर्ता भएको विषादी पनि उपभोक्ताको थालमा
असुरक्षित अवशेष बनेर पुग्छ। अनुमति पाएका विषादी नै गलत समयमा, गलत मात्रामा र गलत तरिकाले प्रयोग भइरहेका छन्। बजारमा पुग्ने तरकारी
हेर्दा ताजा देखिन्छ, तर त्यसको पछाडि छर्किएको विषादी घट्न
समय नै नपाएको हुन सक्छ।
विषादीको जोखिम केवल आज तरकारी खाएपछि पेट
दुख्ने वा बान्ता हुने कुरा मात्र होइन। अझ ठूलो डर दीर्घकालीन सम्पर्क हो। सानो
मात्रामा भए पनि विषादी बारम्बार शरीरमा परिरह्यो भने त्यसले वर्षौँपछि देखिने
स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। सन् २०२४ मा Toxicology Reports मा प्रकाशित Shekhar र
सहलेखकहरूको व्यवस्थित समीक्षा अध्ययनले सन् २००० देखि २०२४ सम्मका वैज्ञानिक
लेखहरूको समीक्षा गरेको थियो। लामो समयसम्म विषादीको सम्पर्कमा रहने मानिसमा क्यान्सर,
स्नायु प्रणालीसम्बन्धी रोग र अन्तःस्रावी प्रणालीमा गडबडी बारम्बार
देखिन्छ। कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने किसान, विषादी छर्ने
मजदुर, खेत नजिक बस्ने परिवार र लामो समयसम्म विषादीको
सम्पर्कमा रहने समुदाय यसको पहिलो मारमा पर्छन् (Shekhar
et al., 2024)।
अर्गानोफस्फेट र कार्बामेट समूहका विषादी
स्नायु प्रणालीका लागि सीधा खतरनाक छन्। यी रसायनले एसिटाइलकोलिनेस्टेरेज नामक
इन्जाइमलाई रोक्छन्। यही इन्जाइमले स्नायु सन्देशको सामान्य नियन्त्रण गर्छ।
इन्डोनेसियाको मध्य जाभामा गरिएको विद्युतीय स्नायु तथा मांसपेशी परीक्षण अध्ययनले
यो जोखिमलाई स्पष्ट देखाएको छ। विषादीको सम्पर्कमा रहेका ६४ किसानमध्ये ४४ जनामा
पोलिन्युरोप्याथी भेटियो। पोलिन्युरोप्याथी भनेको धेरै स्नायुहरू एकैपटक बिग्रिने
अवस्था हो। रगतमा कोलिनेस्टेरेजको मात्रा कम भएका किसानमा स्नायु सन्देश ढिलो
चल्ने समस्या बढी देखियो। यसको अर्थ विषादीको सम्पर्क शरीरको स्नायु तारहरूमा मापन
गर्न सकिने क्षतिसँग जोडिएको छ (Panggabean et al., 2023)।
डाइअजिनोन यसको अर्को कडा उदाहरण हो।
डाइअजिनोन अर्गानोफस्फेट समूहको विषादी हो र दक्षिण एसियाली कृषिमा व्यापक रूपमा
प्रयोग हुने रसायनमध्ये पर्छ। सन् २०२४ मा Human & Experimental
Toxicology मा प्रकाशित मुसामा गरिएको अध्ययनले कम
मात्राको डाइअजिनोन सम्पर्कले स्मरण क्षमता बिगारेको देखायो। त्यसले मस्तिष्कको
अगाडिको भाग, अर्थात् प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्समा एमिलाइड
प्रिकर्सर प्रोटिनको स्तर पनि बदल्यो। यही जैविक प्रणाली अल्जाइमर रोगसँग जोडिएको
छ। यो सामान्य कीटनाशकको सानो असर होइन। यो मस्तिष्कको स्मरण र स्नायु क्षयसँग
जोडिएको असर हो (Afshari et al., 2024)।
क्यान्सरको प्रमाण पनि अब केवल शंका होइन।
अर्गानोक्लोरिन समूहका विषादी, जसमा डीडीटी र त्यससँग
सम्बन्धित रसायन पर्छन्, वातावरणमा लामो समय टिकिरहन्छन्।
धेरै देशमा प्रयोग सीमित वा प्रतिबन्धित भएको दशकौँपछि पनि यस्ता रसायन माटो,
पानी, जनावर, खाद्यवस्तु
र मानव शरीरमा भेटिन्छन्। डीडीटी गैर आनुवंशिक क्यान्सरकारकका रूपमा काम गर्न
सक्छ। यसले एस्ट्रोजेन रिसेप्टरलाई कहिले सक्रिय र कहिले अवरुद्ध गर्न सक्छ,
कोषहरूबीचको सञ्चार रोक्न सक्छ र अक्सिडेटिभ तनाव बढाउन सक्छ। यी
सबै क्यान्सर विकाससँग जोडिएका जैविक मार्ग हुन् (Harada
et al., 2016; Vandenberg et al., 2025)।
प्रजनन स्वास्थ्य पनि यसबाट जोगिएको छैन।
अर्गानोफस्फेट विषादीको सम्पर्कमा परेका पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या,
घनत्व, गतिशीलता र सामान्य आकार बिग्रिएको
व्यवस्थित समीक्षा र संयुक्त तथ्याङ्कीय विश्लेषणले देखाएको छ (Hamed
et al., 2023)। महिलामा विषादी सम्पर्क महिनावारी
अनियमित हुनु, प्रजनन क्षमता घट्नु, गर्भ
रहन कठिन हुनु, स्वतः गर्भपात, मृत
शिशु जन्मनु, कम तौलको बच्चा जन्मनु र बच्चाको विकासमा
समस्या देखिनेसँग जोडिएको छ। गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको बच्चा विषादीको
दीर्घकालीन असरका लागि विशेष रूपमा संवेदनशील हुन्छन् (Bretveld
et al., 2006; Fucic et al., 2021; Vandenberg et al., 2025)।
यसको सबैभन्दा ठूलो भार बालबालिकाले
बोक्छन्। उनीहरूको शरीर सानो हुन्छ, तर शरीरको
तौलको तुलनामा उनीहरूले खाने खाना र पिउने पानीको मात्रा वयस्कभन्दा बढी हुन्छ।
उनीहरूको कलेजो, मिर्गौला र विष हटाउने इन्जाइम प्रणाली
पूर्ण रूपमा परिपक्व भइसकेका हुँदैनन्। मस्तिष्क, स्नायु
प्रणाली, हर्मोन प्रणाली, रोग
प्रतिरोधात्मक प्रणाली र प्रजनन प्रणाली विकासकै चरणमा हुन्छन्। सन् २०२४ मा
प्रकाशित बालबालिकामा विषादी सम्पर्कबारेको व्यवस्थित समीक्षा अध्ययनले विषादी
सम्पर्क बालबालिकामा स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्या, अन्तःस्रावी
प्रणालीमा गडबडी, बाल्यकालको क्यान्सर र रोग प्रतिरोधात्मक
प्रणालीसम्बन्धी रोगसँग जोडिएको निष्कर्ष दिएको छ (Rodrigues
et al., 2024)।
दक्षिण एसियाका बच्चाहरूले दैनिक भात
खान्छन्। उनीहरू तरकारी, फलफूल, साग, बोडी, काँक्रो, गोलभेडा र चामलमार्फत बारम्बार सानो मात्रामा विषादीको सम्पर्कमा पर्न
सक्छन्। खाना सामान्य देखिन्छ। भात सेतो देखिन्छ। तरकारी ताजा देखिन्छ। फलफूल
चम्किलो देखिन्छ। तर बच्चाको शरीरले बाहिरी चमक होइन, भित्र
रहेको रसायन सोस्छ। कमजोर नियमनको मूल्य सबैभन्दा पहिले बच्चाले तिर्छ। यो खाद्य
सुरक्षा मात्र होइन। यो बालस्वास्थ्य, मस्तिष्क विकास र
भविष्यको सार्वजनिक स्वास्थ्यको संकट हो।
दक्षिण एसियामा विषादी अवशेष अनुगमन असफल
हुनु विज्ञान नजान्दा भएको होइन। समस्या प्रयोगशाला छैन भन्ने पनि होइन।
काठमाडौँको कालिमाटी प्रयोगशाला, भारतका राष्ट्रिय
विषादी अवशेष निगरानी प्रयोगशाला र बंगलादेशका समान परीक्षण निकायहरूले बारम्बार
देखाइसकेका छन्। परीक्षण गरियो भने दूषण भेटिन्छ। असफलता तीन ठाउँमा छ। कति नमुना
जाँचिन्छ? कति पटक जाँचिन्छ? र दोषी
भेटिएपछि के कारबाही हुन्छ?
कालिमाटी प्रयोगशालाले पहिले दैनिक ७ वा ८
प्रकारका तरकारी जाँच्थ्यो। बारम्बार असुरक्षित विषादी अवशेष भेटिएपछि परीक्षण १७
वा १८ प्रकारसम्म विस्तार गरिएको रिपोर्ट आएको छ। यो सुधार हो,
तर पर्याप्त होइन। किनभने बजारमा आउने कुल तरकारीमध्ये सानो अंश
मात्र जाँचिन्छ। जुन तरकारी नमुनामा परेन, त्यसको वास्तविक
विषादी स्तर जे भए पनि उपभोक्ताको थालमा पुग्न सक्छ। यस्तो अनुगमनले प्रणालीलाई
सुरक्षित बनाउँदैन। जो समातियो, त्यो नष्ट हुन्छ। जो नमुनामा
परेन, त्यो बिक्री हुन्छ। खाद्य सुरक्षा भाग्यको खेल हुनु
हुँदैन।
कारबाहीको कमजोरी अझ ठूलो समस्या हो।
सुरक्षित सीमाभन्दा माथि विषादी अवशेष पुष्टि भएपछि प्रायः देखिने प्रतिक्रिया
त्यही दूषित खेप नष्ट गर्नु हो। तर त्यो तरकारी कसले उत्पादन गर्यो,
कुन खेतबाट आयो, कुन व्यापारीले ल्यायो,
कुन विषादी प्रयोग गरियो र पर्खाइ अवधि किन पालना गरिएन भन्ने
प्रश्नमा कडा कारबाही पुग्दैन। यदि दूषित खेप नष्ट भयो तर उत्पादक, वितरक वा व्यापारीमाथि गम्भीर आर्थिक वा कानुनी परिणाम आएन भने प्रणाली
बदलिँदैन। किसानले एउटा खेप गुमाउँछ, तर इजाजतपत्र
गुमाउँदैन। ठूलो जरिवाना तिर्दैन। अर्को खेप बजारमा पठाउनुअघि सुरक्षित अभ्यास
प्रमाणित गर्न बाध्य हुँदैन।
बाली टिप्नुअघिको पर्खाइ अवधि कडाइका साथ
लागू हुनुपर्छ। यसको अर्थ विषादी प्रयोग गरिएको समय र बजारमा बेच्न पठाइएको समयबीच
तोकिएको अनिवार्य पर्खाइ अवधि वास्तवमै पूरा भयो कि भएन भनेर प्रमाणित गर्नु हो।
अनुगमन बजारमा पुगेको तयार उत्पादनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। दिनौँ वा हप्तौँपछि
टाढाको शहरी बजारमा गरिएको परीक्षणमा मात्र भर पर्नु पर्याप्त छैन। अनुगमन खेत,
संकलन केन्द्र र उत्पादन बजारतिर पठाइने स्थान नजिक हुनुपर्छ।
पूर्वसूचना नदिई खेत वा संकलन केन्द्रमै
परीक्षण गर्ने व्यवस्था चाहिन्छ। बारम्बार नियम उल्लंघन गर्नेहरूका लागि इजाजतपत्र
पुनरावलोकन, विषादी तथा कृषिजन्य सामग्रीको
आपूर्तिमा प्रतिबन्ध, जरिवाना र दोहोरिने उल्लंघनमा कडा
कारबाही हुनुपर्छ। यस्तो व्यवस्थाले अहिले विषादी छरेर तुरुन्तै बजार पठाउँदा
फाइदा हुने आर्थिक हिसाब बदल्छ। जबसम्म गलत समयमा विषादी प्रयोग गरेर बजारमा
पठाउनु किसान वा व्यापारीका लागि फाइदाजनक रहन्छ, तबसम्म
पर्खाइ अवधि कागजमा मात्र सीमित हुन्छ।
विषादी अवशेष अनुगमन क्षमता अहिलेको नमुना
परीक्षण दरबाट धेरै माथि उठाउनुपर्छ। अहिलेको परीक्षणले बजारमा आउने कुल
खाद्यवस्तुको सानो अंश मात्र समेट्छ। अनुगमनको दायरा यस्तो स्तरसम्म विस्तार
हुनुपर्छ,
जहाँ दूषण भेटिने सम्भावना आफैंमा नियम तोड्नेहरूका लागि वास्तविक
डर बन्न सकोस्। प्रयोगशाला संरचनामा लगानी आवश्यक छ। खेती गर्ने समुदायमा देखिने
पेसागत स्नायु रोग, प्रजनन स्वास्थ्यमा पर्ने क्षति र लामो
समयसम्म विषादी सम्पर्कबारेको वैज्ञानिक साहित्यले शरीरका धेरै अंग प्रणालीमा
दस्तावेज गरिसकेको नसर्ने रोगको भारलाई हेर्दा, परीक्षण
क्षमता विस्तार विलासिता होइन। यो सार्वजनिक स्वास्थ्यको आधारभूत आवश्यकता हो।
दक्षिण एसियाको चिकित्सा शिक्षामा वातावरणीय
र पेसागत सम्पर्क इतिहासलाई बिरामी मूल्याङ्कनको नियमित भाग बनाउनुपर्छ। कृषि
समुदायका बिरामीमा कारण स्पष्ट नभएका स्नायु समस्या, बाँझोपन,
महिनावारी अनियमितता, परिधीय स्नायु क्षति वा
कम उमेरमै सुरु भएका नसर्ने रोग देखिएमा विषादी सम्पर्कबारे सोध्नु अनिवार्य
हुनुपर्छ। यस्तो प्रश्न नियमित मूल्याङ्कनको हिस्सा नबन्नु निदानको गम्भीर खाडल
हो। यसको असर व्यक्तिगत बिरामीको उपचारमा पनि पर्छ, र
नियामकीय सुधारका लागि चाहिने जनस्वास्थ्य तथ्याङ्क संकलनमा पनि पर्छ।
सार्वजनिक सूचनाले एउटा खतरनाक भ्रम सीधा र
स्पष्ट रूपमा सच्याउनुपर्छ। त्यो भ्रम हो, विषादी
प्रयोग गरिएको तरकारी वा फलफूल राम्रोसँग धोएपछि सुरक्षित हुन्छ। सतहमा रहेको
विषादी धुँदा केही हदसम्म घट्न सक्छ। तर बिरुवाभित्रै सोसिएर पात, फल, डाँठ वा खानयोग्य भागसम्म पुगेको विषादी पानीले
हटाउन सक्दैन। जब जनताले आफ्नो धुने बानीले आफूलाई सुरक्षित राख्छ भन्ने विश्वास
गर्छन्, तब उनीहरू स्रोतमै दूषण घटाउने कडा नियमन माग्न
प्रेरित हुँदैनन्। यही भ्रम तोड्नु सार्वजनिक स्वास्थ्य सञ्चारको पहिलो काम
हुनुपर्छ।
यो संकटमा कारबाही गर्न आवश्यक प्रमाणहरू
पहिले नै उपलब्ध छन्। काठमाडौँ, ढाका र भारतका विभिन्न
राज्यका सरकारी प्रयोगशालाहरूले दूषणका तथ्याङ्क दिइसकेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय
सहकर्मी समीक्षित वैज्ञानिक खोजले लामो समयसम्म विषादी सम्पर्क स्नायु रोग,
अन्तःस्रावी प्रणालीमा गडबडी, प्रजनन
स्वास्थ्यमा क्षति र क्यान्सरसँग जोडिन्छ भन्ने प्रमाण दिइसकेको छ। क्षेत्रीय
अनुसन्धानकर्ताहरूले चामलमा विषादी अवशेषसम्बन्धी विशिष्ट तथ्याङ्क दिइसकेका छन्।
यी प्रमाण विवादास्पद छैनन्। यी अस्पष्ट
छैनन्। यी पुष्टि हुन बाँकी कुरा पनि होइनन्। तरकारी र फलफूल राम्रोसँग धोएपछि
पर्याप्त सुरक्षा हुन्छ भन्ने मिथ्या विश्वास अझै टिकिरहनुको कारण प्रमाण कमजोर
भएर होइन। कारण अर्को सत्य स्वीकार गर्न राज्य र समाज तयार नभएर हो। त्यो सत्य हो,
क्षेत्रको खाद्य आपूर्तिको ठूलो हिस्सा यस्तो विषादी अवशेषको भार
बोकेर आइरहेको छ, जसलाई कुनै पनि भान्साको अभ्यासले पूर्ण
रूपमा हटाउन सक्दैन।
चितवनबाट आएको करेलामा ७५ प्रतिशत
अर्गानोफस्फेट अवशेष भेटिएको तथ्यले नियामकीय प्रतिक्रियाको प्रतीक्षा गरेन। त्यो
बजारसम्म पुग्यो। अर्को खेप पनि प्रतीक्षा गर्नेछैन। त्यसपछिको खेप पनि होइन।
जबसम्म यस्तो जोखिमलाई अनुमति दिने प्रणाली बदल्न बाध्य पारिँदैन,
तबसम्म उपभोक्ताको थालमा विषादी अवशेष पुगिरहनेछ।
